Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Historia
Dzieje Biłgoraja

Lokacja Biłgoraja

Początki Biłgoraja są nam znane dzięki treści przywileju lokacyjnego, dochowanego do naszych czasów w oryginalnym brzmieniu, w kopii wystawcy wpisanej do Metryki Koronnej. Oryginał dokumentu znajdował się w magistracie miejskim do 8 stycznia 1808 r., kiedy to na polecenie władz austriackich miasto musiało odesłać do gubernium galicyjskiego jedenaście pergaminów zawierających przywileje. Rząd Królestwa Polskiego w latach następnych bezskutecznie usiłował odzyskać te dokumenty.

Przywilej lokacyjny został wystawiony przez kancelarię króla Stefana Batorego we Lwowie 10 września 1578 r. i opieczętowany pieczęcią wielką koronną. Podpis na nim złożył także kanclerz Jan Zamoyski. Akt ów przynosi interesujące informacje o początkowym okresie procesu lokacyjnego Biłgoraja. Jest to typowy przywilej lokacyjny, zawierający królewskie zezwolenie na założenie miasta oraz nadający nowej osadzie prawo miejskie.

W narracji stwierdzono, że wielokrotnie rekomendowali królowi liczni jego współpracownicy wierne usługi szlacheckiego Adama Gorajskiego, jakie ten oddawał i oddaje Rzeczypospolitej. Chcąc je nagrodzić, Stefan Batory pozwala mu założyć i zbudować "na nowym korzeniu miasto nazwane Biełgoraj".

Najważniejszym stwierdzeniem dokumentu było nadanie Biłgorajowi miejskiego prawa magdeburskiego, które miało się stać podstawą ustroju wewnętrznego. W związku z tym król wyłączył tereny przyszłego miasta z jurysdykcji prawa ziemskiego, a jego mieszkańców wyjął spod władzy urzędników państwowych: wojewodów, starostów, sędziów, podsędków oraz woźnych. Odtąd mieszczanie biłgorajscy we wszystkich sprawach, "wielkich i małych", mieli odpowiadać jedynie przed wójtem miasta. Apelację od jego wyroków można było wznosić do właściciela, przed którym wójt miał także odpowiadać według norm prawa magdeburskiego.

Władza sądowa i administracyjna w mieście spoczywała więc w rękach wójta. Funkcje swoje miał on wykonywać wraz z przysięgłymi ławnikami. Za przestępstwa gardłowe i kryminalne, kradzieże, zabójstwa, zranienie i podpalenie władze miały prawo ścigać i sądzić wszystkich przekraczających normy prawa magdeburskiego - w zasięgu i granicach miasta.

Miejskie prawo magdeburskie obok rozlicznych ciężarów i obowiązków, jakie nakładało na mieszczan, dawało im także ważne uprawnienia: wolność osobistą, nie skrępowane jeszcze w XVI w. ścisłą zależnością od właściciela, oraz - co było szczególnie ważne - możliwość zajmowania się zawodami typowo miejskimi, tj. handlem i rzemiosłem. Korzystanie z przywilejów prawa miejskiego uzależnione było jednak od przyjęcia obywatelstwa w danym ośrodku, po czym dopiero taki człowiek stawał się pełnoprawnym członkiem gminy miejskiej, która chroniła jego osobę i mienie. W ten sposób lokacja każdego miasta, a więc i Biłgoraja, niosła za sobą nadanie nowej osadzie przez władcę szerokich uprawnień immunitetowych, które warunkowały powstanie nowego organizmu miejskiego w sensie ekonomicznym, społecznym i prawnym.

Po szczegółowo podanej treści prawnej następuje w przywileju lokacyjnym Biłgoraja omówienie spraw gospodarczych. Najistotniejszą sprawą w każdym nowo zakładanym mieście była organizacja targów i jarmarków. Miały one zaspokajać zapotrzebowanie rozwijającego się osadnictwa w okolicy, stawały się warunkiem rozwoju osady. Z drugiej strony zadaniem władz państwowych było ustalenie takich terminów targów tygodniowych i dorocznych, aby nie cierpiały na tym istniejące już miasta okoliczne. W przypadku Biłgoraja mamy pewne przesłanki świadczące o zaniepokojeniu mieszczan pobliskiego Tarnogrodu możliwością konkurencji zjazdów handlowych Biłgoraja. Zwrócili się oni w początkach 1578 r. do króla z prośbą, aby im potwierdził targi i jarmarki w terminach wyznaczonych przez dokument lokacyjny Tarnogrodu. Kancelaria królewska w dniu 15 czerwca tegoż roku wystawiła akt zatwierdzający tarnogrodzianom trzy jarmarki doroczne (4V, 10VIII, 19 XI) oraz targ tygodniowy we wtorek. Wydając w trzy miesiące później pozwolenie na lokację Biłgoraja, władze państwowe wyznaczyły nowemu miastu terminy jarmarków odbiegające od kalendarza zjazdów dorocznych w miastach okolicznych: Goraju, Kraśniku, Radomyślu, Tarnogrodzie i Zaklikowie.

Otrzymali więc biłgorajanie prawo odbywania targu tygodniowego w sobotę oraz trzech jarmarków: św. Walentego (14 II), św. Erazma (3 VI) oraz św. Michała archanioła (29 IX), każdy przypadający na inną porę roku. Taka struktura dorocznych zjazdów była typowa dla miast i miasteczek polskich w XVI w. Wiązała się bowiem z funkcjonowaniem cyklu gospodarczego wsi. Spostrzeżenie to oznacza jednocześnie, że terminarz jarmarków biłgorajskich został ustalony po dokładnym rozpatrzeniu rozlicznych aspektów związanych z ich organizacją.

Powszechnym zwyczajem szesnastowiecznych jarmarków było pozwolenie na udział w nich wszystkich zainteresowanych. Dlatego też, aby targi i jarmarki biłgorajskie nie pozostały tylko literą pergaminu, król dodał, że w dni wyznaczone mają prawo przybywać do Biłgoraja "kupcy, furmani, handlarze, rzemieślnicy, kramarze, szlachta, mieszczanie i wieśniacy oraz wszyscy inni ludzie płci obojga". Podkreślono jednocześnie swobodę przywożenia i wywożenia przez nich towarów oraz wszelkiego rodzaju dóbr kupowanych o sprzedawanych bez ograniczeń.

Przywilej lokacyjny Biłgoraja zawiera jeszcze jedno szczególnie istotne sformułowanie. Stefan Batory pozwolił mianowicie na swobodny przywóz do miasta mięsa i sprzedawanie go w "jatkach lub na pniakach". Słowa te oznaczają, iż przyszłe miasto otrzymało przywilej na tzw. wolnicę, co nie było zbyt częste w przypadku nowych miast. Jak wynika z badań M. Haubrychowej, w XVI w. władcy niezbyt chętnie udzielali przywilejów na wolne targi, gdyż łączyło się to z utratą ich dochodów. Miasta podejmowały więc usilne zbiegi w celu uzyskania takich przywilejów, wolnice bowiem gwarantowały dobre zaopatrzenie w żywność, zapobiegając zarazem zwyżce cen, gdyż istniał stały dopływ towarów. W przypadku Biłgoraja pozwolenie na wolnicę było chyba zasługą samego właściciela, na którego prośbę król jej udzielił.

Gorajski był zainteresowany szybkim rozwojem biłgorajskich targów i jarmarków również i z tego powodu, że w dalszej części przywileju król pozwolił mu pobierać opłaty "z ław i stołów wszystkich, w których sprzedających mięso umieszcza się, oraz od innych wszystkich i poszczególnych rzeczy i towarów jakichkolwiek do sprzedaży wystawionych".

Trzecim niezwykle ważnym postanowieniem przywileju lokacyjnego Biłgoraja było zwolnienie jego mieszczan i przedmieszczan na okres 8 lat od wszelkich podatków i świadczeń państwowych oraz targowego w miastach. Okres na zagospodarowanie był więc w tym przypadku niezwykle krótki. Lokowany jedenaście lat wcześniej Tarnogród otrzymał 20 lat wolnizny, zaś założony w 1580 roku Zamość - 15 lat.

Po upływie lat wolnizny mieszczanie biłgorajscy zostali zobowiązani do płacenia szosu (podatek od domów) oraz wszelkich świadczeń państwowych, a także opłat związanych z funkcjonowaniem wymiany handlowej: cła, targowego, mostowego i grobelnego, podobnie jak to czynili "pozostali obywatele miast i miasteczek naszych...".

Bogaty w treść dokument lokacyjny był na razie zaledwie programem działalności lokacyjnej i organizacyjnej Adama Gorajskiego oraz pierwszych osadników. Stanowił jednak podstawę realizacji drugiej fazy procesu lokacyjnego, tzw. lokacji przestrzennej. Wprawdzie istnieją przypuszczenia, iż Biłgoraj został założony w roku 1570, ale nie znajdują one potwierdzenia w znanych nam źródłach.

Adam Gorajski mógł mieć zamysł fundowania miasta na skraju Puszczy Solskiej na kilka lat przed uzyskaniem zezwolenia na lokację, być może dokonał nawet wyboru miejsca pod przyszłą osadę, a w początkach roku 1578 rozpoczął pierwsze prace organizacyjne. Za ostatnim wnioskiem zdaje się przemawiać zaniepokojenie mieszczan tarnogrodzkich o terminarz jarmarków. Z drugiej strony zaangażowanie Gorajskiego w problemy polityczne Rzeczypospolitej po ucieczce króla Henryka wykluczało, jak się wydaje, możliwość poświęcenia większej uwagi planom budowy Biłgoraja. Stąd też prace inwestycyjne ruszyły w szybkim tempie po uzyskaniu przywileju królewskiego.

Na budowę miasta wybrano wyniosłość terenową, w kształcie przypominającą trójkąt, na lewym brzegu Polskiej Łady (obecnie Białej Łady), w miejscu, gdzie czyniła ona znaczne rozlewisko. W pobliżu prawie pod kątem prostym zbliża się do niej od wschodu Łada Ruska (Czarna Łada), ale rzeki te nie łączą się, tylko płyną dalej równolegle w odległości kilkuset metrów. Do Białej Łady jeszcze dzisiaj wpływa z okolic wzniesienia szereg drobnych strumieni, które w okresie lokacji musiały być zasobniejsze w wodę, co stanowiło dodatkowy walor obronny. Strumienie te tworzą wokół Biłgoraja miniaturowy węzeł wodny.

Najwyższy punkt wzniesienia znajduje się w północno-wschodnim narożniku Rynku i jest położony na wysokości 210 m n.p.m. Z tego miejsca teren lekko opada w kierunku południowym. Różnica poziomów pomiędzy kulminacja miejsca wybranego na lokację, a lustrem Łady wynosi około 20 metrów.

Kształt wybranego miejsca warunkował zarazem układ przestrzenny przyszłego miasta - jak wynika to z cennego planu dóbr Biłgoraja, sporządzonego w roku 1849. Wprawdzie przedstawia on obraz miasta prawie trzysta lat po lokacji, jednakże szczegółowa analiza pozwala wyodrębnić elementy powstałe niewątpliwie w okresie budowy. Należy do nich w pierwszym rzędzie Rynek, który zaprojektowano w najwyższym miejscu wzniesienia. Ma on kształt kwadratu o powierzchni około 2,79 ha. Oś miasta stanowiła droga prowadząca z Tarnogrodu, która na odcinku od bramy miejskiej do Rynku nosiła później nazwę ulicy Cerkiewnej. Szlak ten kończył się na Rynku. Podmokłe i bagniste tereny na północ od miejsca lokacji uniemożliwiły mu dalszy bieg lewym brzegiem Łady. Dlatego też szlak do Goraja skręca ku przeprawie przez tę rzekę, co, jak się wydaje , było układem jeszcze sprzed powstania Biłgoraja, a później zostało wkomponowane w plan miasta. Za taką interpretacją układu drożnego przemawia fakt, że ku przeprawie nie mamy wyjazdu z Rynku, lecz z ulicy Rynkowej Zatylnej. Być może właśnie na jej wysokości znajdowała się wcześniej usypana grobla. Umożliwiająca przejazd przez podmokłe tereny nadrzeczne, na której następnie zbudowano most.

Wewnętrzny układ przestrzenny Biłgoraja został oparty o wyżej wspomniany trakt komunikacyjny, uwzględniając zarazem ukształtowanie terenu. Ono to sprawiło, że zabudowa miasta ma kształt zbliżony do trójkąta, którego podstawę stanowiła ulica Szewska a wierzchołek Brama Tarnogrodzka. W jej kierunku biegły z narożników Rynku jeszcze dwie ulice: od strony zachodniej Nadstawna oraz od wschodniej Tarnogrodzka. Równolegle do tej ostatniej została wytyczona jeszcze jedna ulica, która w XVIII w. nosiła nazwę Morowej.

Układ przestrzenny Biłgoraja po lokacji można nazwać, używając klasyfikacji przyjętej przez G. Wróblewską dla miast wielkopolskich, układem prostym. Koncepcją wykończenia przypomina on plan założonego wcześniej Tarnogrodu. Na jego rozplanowaniu wzorował się chyba Adam Gorajski. Podobnie jak Tarnogród, jest Biłgoraj typowym przykładem szesnastowiecznej urbanistyki polskiej. Kształt planu oraz zaprojektowanie odrębnej dzielnicy ogrodowej, a także sektora pól miejskich pozwala zakwalifikować miasto do osad półrolniczych, typowych zresztą dla krajobrazu Polski centralnej w tamtych czasach.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: