Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Historia
Dzieje Biłgoraja

Ludność

Zaludnienie miasta jest wyznacznikiem jego pozycji wśród osad regionu oraz czynnikiem charakteryzującym prężność ekonomiczną. Dlatego też ustalenie liczby mieszkańców oraz określenie zmian, jakim ona ulegała, jest sprawą istotną dla dziejów każdej osady miejskiej. W przypadku Biłgoraja XVII- XVIII w. podstawę obliczeń stanowią źródła skarbowe, których wartość dla tych celów była wielokrotnie kwestionowana. Stąd też uzyskane na ich podstawie wielkości należy traktować orientacyjnie. Źródłami dokładniejszymi dysponujemy dopiero dla drugiej połowy XVIII w. Są to mianowicie: spis parafian parafii biłgorajskiej z roku 1788 oraz wspomniany wielokrotnie inwentarz miasta z roku 1802. Geneza tych dokumentów wiąże się z ogólnoeuropejskim oświeceniowym zainteresowaniem sprawami ludnościowymi.

Podejmując próbę zrekonstruowania rozwoju demograficznego Biłgoraja od początków XVII w. należy zaznaczyć, że rejestry podatkowe przekazują nam informacje przede wszystkim o liczbie domów lub działek miejskich. Pomijając sprawę kompletności tych informacji, ciągłe dyskusje budzą mnożniki przeliczeniowe elementów opodatkowanych na liczbę ludności. Materiał mogący zrekonstruować zaludnienie pojedynczego domu w Biłgoraju pochodzi dopiero z roku 1778. Spis ten jest sporządzony został w okresie prosperity miasta, kiedy posiadało ono pełną zabudowę i nie było konieczności specjalnego "zagęszczania" domów. Średnia przypadająca na jeden dom jaką uzyskano z tego rejestru, wynosi 5,1. Wziąwszy pod uwagę, iż omawiany spis nie uwzględnia ani jednego domu rynkowego, należałoby średnią nieco podwyższyć. Nie uwzględnia on również domów żydowskich, dla których zwykło się przyjmować wyższy przelicznik. Z tych powodów słusznym byłoby przyjęcie dla Biłgoraja w omawianym okresie powszechnie stosowanego mnożnika 6 osób na jeden dom miejski i przedmiejski. Badania historyczno- demograficzne wykazały ponadto, że przy odtwarzaniu stanu zaludnienia miasta należy dodatkowo uwzględnić około 10% ludności, która nie została opodatkowana w przypadku rejestrów poborowych, oraz 30% w przypadku rejestru pogłównego.
 
Rok Liczba domów Opodatkowanych  Nieopodatkowanych Ogółem
1626 Około 200 1000-1300 1000-1300
1662a - 366 111 477
1668 70 420 42 462
1673 45 280 28 308
1674a - 183 54 237
1778 - 1578b+418c - 2176
1788 368 2208 220 2428
1802 441 2646 - 2646

a rejestr pogłównego

b ludność chrześcijańska

c ludność żydowska

Uzyskane w wyniku tych przeliczeń dane o rozwoju ludnościowym miasta prezentuje tabelka. Rysujący isę na jej podstawie obraz zmian w zaludnieniu Biłgoraja jest zgodny z ogólnymi stwierdzeniami na temat przemian demograficznych miast polskich omawianego okresu. Liczba mieszkańców miasta około 1626 r. nie wydaje się wygórowana, chociaż jest mocno hipotetyczna. Uzyskano ją przez przeliczenie przypadającej na Biłgoraj opłaty szosu z domów ulicznych i rynkowych, wynoszącej 20 florenów, przy założeniu, że z domu rynkowego płacono wówczas 4 grosze, z ulicznego zaś 2 grosze. Jeżeli w roku 1634 było w Biłgoraju 48 domów rynkowych, to z wielkości opłaconego podatku wynika, iż ulicznych musiało być ponad 150. Wobec niemożności dokonania precyzyjnych obliczeń przyjęliśmy orientacyjną liczbę 1000-1300 mieszkańców Biłgoraja w pierwszej połowie XVII w. Był to bowiem okres pomyślnego rozwoju miasta. Do atrakcyjnego ośrodka musiało napływać wielu przybyszów, którzy znajdowali tutaj lepsze warunki życia i pracy. Znany z tolerancji właściciel pozwalał bowiem osiedlać się w Biłgoraju nie tylko swoim współwyznawcom (kalwinom), ale katolikom i unitom, dla których w roku 1654 wydał przywilej gwarantujący swobodne użytkowanie gruntów nadanych cerkwi św.Jura, zwalniając je zarazem od świadczeń na rzecz miasta i swoją.

W pierwszej połowie XVII w. mieszkali w Biłgoraju także Żydzi. Dysponujemy informacjami, pochodzącymi z korespondencji Tomasza Zamoyskiego ze Zbigniewem Gorajskim, z której wynika, że Żydzi biłgorajscy byli arendatorami majątków ordynackich.

Wyraźny spadek liczby ludności obserwujemy w latach 1662- 1674. Trudno przesądzać, czy jest to wynikiem niedoskonałości źródeł, czy też faktycznie lata wojen połowy XVII w. tak katastrofalnie odbiły się na zaludnieniu miasta. Grabieże i rekwizycje mogły istotnie wpłynąć na zahamowanie rozwoju ludnościowego. Chroniąc swoje mienie, a często i życie, mieszczanie uciekali w lasy lub przenosili się do sąsiednich ośrodków. Na inne przyczyny zwraz uwagę W.Rej w dokumencie z 1665 r. Czytamy tam, że niektórzy mieszczanie "mają swoje sposoby uchronić się [od] ciężarów [tzn. podatków] mieszkając komornem". Inni zaś, posiadający place na terenie miasta, "po folwarkach mieszkają", nie mając zamiaru odbudować spalonych domów. Z dokumentu wynika, że miasto faktycznie miało dużo pustych placów, zaś domy nadające się do zamieszkania były nadmiernie przeludnione.

Godnym odnotowania jest fakt, iż wszystkie sąsiednie miasta, poza potężnie ufortyfikowanym Zamościem, a więc Kraśnik, Goraj, Urzędów, Zaklików, Szczebrzeszyn, miały znaczne ubytki ludności w tych latach, co było zresztą zjawiskiem ogólnopolskim.

Informacje o zaludnieniu Biłgoraja dla lat następnych urywają się. Można jedynie przypuszczać, iż w pierwszej połowie XVIII w. ludność miasta systematycznie wzrastała. Stał się bowiem Biłgoraj ponownie ośrodkiem rozwijającym się, głównie dzięki rzemiosłu sitarskiemu. Dlatego nie może budzić zdziwienia dość wysoka liczba mieszkańców odnotowana w 1778 r. Liczba ta zresztą w ciągu następnego dwudziestolecia zwiększała się co zostało potwierdzone przez dwa źródła: liczbę domów (na podstawie tabel Büschinga z roku 1788) oraz szczegółowy spis domów w cytowanym wielokrotnie inwentarzu miasta z roku 1802.

Zaludnienie Biłgoraja pod koniec XVIII w. można właściwie dopiero w porównaniu ze stanem ludności w innych miastach. Posiadając ponad 2500 mieszkańców, należał on do grupy dziewięciu największych miast małopolskich (ponadto Janów Ordynacki, Kozienice, Kraków, Kraśnik, Lublin, Opatów, Pińczów, i Żelechów). W województwie lubelskim więcej mieszkańców w roku 1787 miały jedynie: Lublin (8550) i Kraśnik (3781).

W omawianym okresie ludność Biłgoraja była bardzo zróżnicowana. Zróżnicowanie to najsilniej występowało w sferze gospodarczo- społecznej. Zachowane źródła nie pozwalają jednak dokładnie prześledzić dyferencjacji społecznej ani struktury zawodowej mieszczan biłgorajskich. Operując określeniem "więcej tych, mniej tamtych" można stwierdzić, że więcej biłgorajan zajmowało się rzemiosłem, a zwłaszcza sitarstwem, mniej zaś handlem, który na przykład w wieku XVIII prawie w całości znajdował się w rękach żydowskich. Mieli mieszczanie biłgorajscy swój udział w handlu dalekosiężnym, świadcząc usługi kupcom, przejeżdżającym przez miasto.

Stosunkowo niewielką rolę w zajęciach mieszkańców odgrywało rolnictwo, a to ze względu na nieurodzajne gleby.

Struktura etniczna ludności Biłgoraja obejmowała trzy grupy narodowościowe. Obok przeważającego elementu polskiego pewną rolę odgrywała ludność ruska. Trzecią grupę stanowili Żydzi, których w roku 1674 było 40, a w roku 1778 - 418, co stanowiło 19,2% ogółu ludności.

Ciekawie rysuje się rozmieszczenie tych grup na terenie miasta. Polacy mieszkali przede wszystkim na ulicach: Morowej, Szewskiej, Tarnogrodzkiej, Cerkiewnej, Nadstawnej, Rynkowej Zatylnej oraz na przedmieściach: Tarnogrodzkim i Zamojskim. Ludność ruska zaś na ulicach: Radzięckiej, Cerkiewnej, oraz na przedmieściu Lubelskim. Żydzi biłgorajscy zamieszkiwali Rynek, gdzie na ogólna liczbę 68 domów (w r. 1778) należało do nich aż 56. Po kilka domów posiadali także na ulicach Tarnogrodzkiej, Cerkiewnej i Nadstawnej. Przy tej ostatniej znajdowała się bożnica, szkoła i łaźnia.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: