Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Historia
Dzieje Biłgoraja

Ludność

Jednym z charakterystycznych wyznaczników mówiących o stanie i rozwoju każdego miasta jest liczba jego mieszkańców. Zmiany w liczbie ludności Biłgoraja , poczynając od ostatnich lat XVIII w. a kończąc na pierwszych dwudziestego stulecia, ukazuje tabela 7.

Lata Liczba ludności Lata Liczba ludności
1797
1803
1807
1820
1823
1830
1835
1840
1845
1850
2944
2710
3082
2472
2945
3420
3878
4435
5547
5453
1855
1860
1865
1870
1880
1890
1895
1900
1910
1913
5218
5434
5983
6122
6601
7812
8652
8951
10912
11173
Tabela 7.

Jak z niej wynika, liczba mieszkańców Biłgoraja w latach 1797- 1913 wzrosła trzykrotnie. Lecz jeśli chodzi o tempo i dynamikę, był to jednak wzrost nierównomierny w poszczególnych okresach. Proces ten uwidacznia się zwłaszcza na tle ogólnego rozwoju demograficznego kilkunastu największych miast Lubelszczyzny w analogicznych latach. W pierwszym ćwierćwieczu XIX stulecia liczba ludności Biłgoraja wzrastała, natomiast wojny epoki napoleońskiej wpłynęły w sposób wyraźny na zmniejszenie się liczby ludności miasta z 3802 osób w roku 1807 do 2472 w roku 1820. Od tego jednak momentu rozpoczyna się znowu pewien rozwój, gdyż w trzy lata później Biłgoraj liczył już 2945 mieszkańców i w ówczesnym województwie lubelskim zajmował wtedy pod względem liczby ludności 6 miejsce - po Lublinie, Zamościu, Hrubieszowie, Janowie i Kraśniku. Od roku 1823 rozpoczyna się intensywny rozwój demograficzny miasta, trwający do końca lat czterdziestych XIX stulecia. W drugim ćwierćwieczu XIX w. dynamika przyrostu liczby ludności była bardzo duża, najwyższa wśród wszystkich miast ówczesnej guberni lubelskiej. Gdy liczbę ludności Biłgoraja w 1823 r. przyjmiemy bowiem za 100 to w roku 1850 dynamika przyrostu tego miasta wyniosła 184, podczas gdy zajmującego drugie miejsce pod tym względem Hrubieszowa już tylko 142, a stołecznego Lublina 122. Ten stosunkowo intensywny wzrost liczby ludności przesunął Biłgoraj na początku lat pięćdziesiątych na trzecie miejsce śród miast guberni lubelskiej, po Lublinie, który posiadał wówczas niecałe 16 tys. mieszkańców i Hrubieszowie, mającym niecałe 6 tys. Mimo wyraźniej stagnacji, jaka wystąpiła w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych w demografii miasta, nękanego podobnie jak i inne miejscowości zarazą cholery, tę trzecią pozycję na liście największych miast Lubelszczyzny utrzymał Biłgoraj gdzieś do lat 1865- 67.

Poczynając jednak od końca lat sześćdziesiątych XIX stulecia w zjawiskach demograficznych guberni lubelskiej, wkraczającej po reformie uwłaszczeniowej 1864 r. na tory rozwoju kapitalistycznego, nastąpiły kolosalne zmiany. Zdaniem niektórych badaczy na obszarze tym w latach 1867- 1914 doszło do ogromnego rozwoju demograficznego - prawdziwej eksplozji czy też rewolucji ludnościowej. Zjawiska te swym pełnym zasięgiem nie objęły już jednak Biłgoraja, którego ludność w tym okresie wprawdzie nadal wzrastała, lecz w tempie daleko wolniejszym niż w innych miastach Lubelszczyzny. Procesy te przedstawia tabela 8.
 
Miasto Liczba ludności w latach Dynamika rok 1870=100
1870 1913
Biłgoraj
Chełm
Dubienka
Hrubieszów
Janów
Krasnystaw
Kraśnik
Lubartów
Lublin
Łęczna
Szczebrzeszyn Tomaszów
Zamość
6122
4517
4144
7519
4152
4607
4093
3619
21346
3132
4423
4215
6546
11173
23314
8387
15803
8470
9673
8610
8621
76875
5357
8326
9983
15313
182
516
202
210
204
209
210
238
360
171
188
236
233
Tabela 8.

W 1870 r. pod względem liczby ludności Biłgoraj zajmował w guberni lubelskiej wciąż jeszcze wysoką - czwartą pozycję, a w 1913 - piątą. Pod względem dynamiki wzrostu ludności na czoło wysunął się jednak zdecydowanie Chełm. Na drugim miejscu znalazł się Lublin, na następnych były: Lubartów, Tomaszów i Zamość. Natomiast Biłgoraj wraz z Łęczną i Szczebrzeszynem znalazł się na końcu tej listy. Dlaczego Biłgoraj, który w pierwszej połowie XIX stulecia rozwijał się w najszybszym tempie, w drugiej połowie i na początku XX w. należał do miast o najwolniejszej dynamice wzrostu ludności? Odpowiedzi na to pytanie będzie można udzielić po rozpatrzeniu całokształtu rozwoju ekonomicznego miasta w tym okresie.

W kwestii demograficznej warto jeszcze prześledzić skład wyznaniowy i narodowościowy mieszkańców Biłgoraja. Miasto to w XIX w. zamieszkiwała ludność polska i żydowska. W 1827 r. starozakonni stanowili 33% ogółu mieszkańców. Dokładne dane dotyczące struktury wyznaniowej i narodowościowej ludności przyniósł cytowany już wielokrotnie opis miasta z 1860 r. Na ogólną liczbę 5434 mieszkańców ludność katolicka wynosiła 2985 osób, czyli 54,9%, ludność żydowska 2070 - 38,2%, grekokatolicy - 379 osób - 6,9%. Procent ludności żydowskiej uległ więc pewnemu zwiększeniu. Ludność katolicka w tym okresie to oczywiście Polacy. Z nader charakterystycznego zdania opisu: "[...] i cała ludność ta jest pochodzenia narodowego Polaków", wnioskować można, iż również grekokatolicy uważali się za przedstawicieli narodowości polskiej. W 1899 r. na 8965 mieszkańców Biłgoraja 4395 (49,1%) to ludność katolicka, 3810 (42,5%) to Żydzi, wreszcie 750 (8,4%) stanowili przedstawiciele wyznania prawosławnego. Wśród tych ostatnich byli z pewnością dawni unici, od 1875 r. zmuszeni do przyjęcia prawosławia, jak również prawosławni - Rosjanie - przedstawiciele miejscowej biurokracji carskiej. Z ostatnich danych poprzedzających wybuch pierwszej wojny światowej wynika, iż wśród 11173 mieszkańców Biłgoraja 5595 to ludność pochodzenia żydowskiego, czyli 50,1% ogółu. Liczba ta świadczy wyraźnie, iż w wieku XIX i na początku XX przyrost ludności pochodzenia żydowskiego był ciągły (z 33% w 1827 r. do 50,1% w 1913).

Jak wyglądała struktura społeczno- zawodowa ludności Biłgoraja w rozbiciu na kilkadziesiąt zawodów uwzględnianych w dziewiętnastowiecznych statystykach przedstawia (w czterech przekrojach chronologicznych) tabela 9.
 
Lp. Zawód
Liczba przedstawicieli w latach
1802 1839 1860 1864
1
2
3
4
5
6
7
8
9

10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26

27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48

Akuszerki
Aptekarze
Bednarze
Belfrzy
Blacharze
Cieśle
Cyrulicy
Czapnicy i kuśnierze
Drelicharze (tkacze płótna)
Dzierżawcy
Faktorzy
Furmani
Grabarze
Handlarze
Introligatorzy
Kołodzieje
Kominiarze
Kowale
Krawcy
Krupiarze
Lekarze
Malarze
Młynarze
Mularze
Muzykanci
Mydlarze i fabrykanci świec
Nauczyciele
Piekarze
Przetacznicy
Rolnicy
Rzeźnicy
Siodlarze
Sitarze
Smolarze
Stolarze
Szewcy
Szklarze
Szmuklerzy
Szynkarze
Szynkarze soli
Ślusarze
Tokarze
Tracze
Urzędnicy i oficjaliści
Waciarze
Wyrobnicy i komornicy
Zegarmistrzowie
Złotnicy i jubilerzy
-
-
-
-
-
-
-
-
16

-
-
-
-
64
-
1
-
3
-
-
-
-
-
-
1
-

-
-
2
17
-
-
280
-
1
9
-
-
38
-
-
-
1
-
-
37
-
-

-
-
1
-
-
1
1
2
16

-
6
5
2
34
-
-
1
2
-
-
-
-
-
-
-
-

-
-
-
-
2
-
303
-
3
10
1
-
15
15
1
-
2
-
2
-
-
-

1
1
1
18
1
3
2
3
26

3
3
2
1
101
2
1
1
4
18
3
1
-
-
4
3
1

-
8
-
34
10
1
650
1
5
13
2
1
14
31
-
1
-
-
2
180
-
1

2
1
3
25
2
5
1
3
30

4
3
2
1
92
2
1
1
5
25
4
1
1
1
6
5
1

1
17
1
40
12
-
700
-
5
20
3
1
14
30
1
1
-
12
2
210
2
2

Razem 470 425 1158 1301
Tabela 9 .

Dane zawarte w tabeli 9 mają charakter materiałowy. Dla uzyskania bardziej jasnego obrazu struktury społecznej ludności Biłgoraja na jej podstawie opracowano tabelę 10, przedstawiającą ludność czynną zawodowo.

Kategoria ludności 1802 1839 1860 1864
Liczba % Liczba % Liczba % Liczba %
Rzemieślnicy
Kupcy, handlarze, szynkarze
Rolnicy
Wyrobnicy i komornicy
Inni
313
102

17
37

1

66,5 21,7

3,7
7,9

0,2

349
70

-
-

6

-
-

-
-

-

764
146

34
180

34

66,1
12,6

2,9
15,5

2,9

858
136

40
210

57

66,0
10,5

3,0
16,1

4,4

Razem 470 100 425 - 1158 100 1301 100
Tabela 10.

Ponieważ dane z 1839 r. uwzględniały tylko rzemieślników i kupców, pomijając wyrobników i rolników, zrezygnowano z procentowego przedstawienia składu społecznego w tymże roku. Jak widać z tabeli, zdecydowaną przewagę posiadali w Biłgoraju rzemieślnicy, będący w tym mieście podstawową grupą zawodową i społeczną. Zarówno na początku XIX stulecia, jak i w drugiej jego połowie stanowili oni wciąż 66% ogółu ludności miejskiej. Mimo braku dokładnych statystyk z przełomu XIX i XX w. na podstawie innych źródeł można sądzić, iż ten zdecydowanie rzemieślniczy profil miasta utrzymał się do czasu I wojny światowej. W pierwszych latach naszego stulecia Biłgoraj był bowiem jednym z nielicznych, nawet na Lubelszczyźnie, miast nie posiadających ani jednego zakładu przemysłowego.

Kolejną co do wielkości grupę społeczną stanowili kupcy, handlarze, kramarze, przekupnie - jednym słowem ludzie związani z wymianą i handlem. O ile na początku XIX w. stanowili oni w społeczności miejskiej prawie 22% czynnych zawodowo, to w latach sześćdziesiątych ich udział spadł do 10,5%. Ewolucja ta może świadczyć o malejącej roli Biłgoraja jako ośrodka handlowego. W przeciwieństwie do innych miast prywatnych Lubelszczyzny tego okresu, w których gros mieszkańców zajmowało się rolnictwem, Biłgoraj nigdy nie miał charakteru osiedla rolniczego. Na początku XIX stulecia tylko 17 mieszczan utrzymywało się wyłącznie z gospodarki rolnej. Na przestrzeni kilkudziesięciu lat ich liczba nieco się zwiększyła (do 40 w roku 1864), stanowili oni jednak zaledwie 3- procentową grupę społeczności miejskiej. Ziemię posiadało i uprawiało w Biłgoraju wg danych z 1865 także 177 rzemieślników, przy czym działki ponad trzymorgowe były w posiadaniu 95 mieszczan, natomiast 82 gospodarstwa nie przekraczały trzech morgów. Głównym jednak źródłem utrzymania i zarobków dla tej kategorii ludności było rzemiosło. Gospodarka na roli była zajęciem zdecydowanie drugoplanowym, dostarczającym jedynie produktów przeznaczonych na bieżącą konsumpcję.

Z danych zawartych w tabeli 10 jasno rysuje się proces pewnej pauperyzacji, która objęła swym zasięgiem część mieszkańców miasta. Procent komorników w 1802 r., a w latach sześćdziesiątych wyrobników, a więc ludzi utrzymujących się z pracy własnych rąk, na przestrzeni lat kilkudziesięciu zwiększył się wyraźnie: z 7,9 do przeszło 16%. Wzrosła także kategoria obejmująca te zawody, które jednak w tym okresie w życiu tego rzemieślniczo- handlowego miasta nie miały większego udziału.

W tej dość statycznej strukturze społecznej miasta główną rolę odgrywało rzemiosło. Warto więc poddać bardziej szczegółowej analizie ten podstawowy dla gospodarki Biłgoraja rodzaj produkcji. Ujmuje to tabela 11.
 
Rodzaj rzemiosła 1802 1839 1860 1864
Liczba % Liczba % Liczba % Liczba %
Sitarstwo
Tkactwo (drelicharstwo)
Szewstwo
Krawiectwo
Inne
280
16

9
-
8

89,5 5,1

2,8
-
2,6

303 16

10
-
20

87,0 4,5

2,8
-
5,7

650
26

13
18
57

85,0
3,4

1,7
2,5
7,4

700
30

20
25
83

81,7
3,4

2,3
2,9
9,7

Razem 313 100 349 100 764 100 858 100
Tabela 11.

>W rzemiośle biłgorajskim nadal niepodzielnie królowało sitarstwo, zajmując pozycję wręcz monopolistyczną. Na początku XIX stulecia stanowiło ono prawie 90% całego rzemiosła. W latach następnych, mimo iż liczba warsztatów sitarskich stale i znacznie rosła ( z 280 w 1802 r. do 700 w 1864), proporcja ta uległa nieznacznej przemianie i w 1864 r. zakłady sitarskie stanowiły niespełna 82% ogółu warsztatów rzemieślniczych miasta. Jednak ich dominująca pozycja w rzemiośle, a więc i w gospodarce miejskiej, utrzymała się do końca omawianego okresu. Tego rodzaju monoprodukcyjny model rzemiosła miejskiego, nie był w miastach Lubelszczyzny wyjątkiem. I tak na przykład Tyszowce i Uchanie słynęły z szewców i kuśnierzy, Pawłów z garncarstwa, Frampol i Goraj z tkactwa, podobnie jak i Tarnogród, w którym rozwijało się płóciennictwo, natomiast Zaklików znany był z murarstwa. Były to jednak miasta mniejsze od Biłgoraja, który zaliczał się przecież w tym okresie do większych osiedli miejskich Lubelszczyzny. W tej kategorii miast ów monoprodukcyjny charakter rzemiosła biłgorajskiego był więc zjawiskiem wyjątkowym. Większe miasta miały bowiem na ogół wytwórczość rzemieślniczą i przemysłową rozwiniętą bardziej wszechstronnie i harmonijnie.

W rzemiośle biłgorajskim w pierwszej połowie XIX stulecia obok najliczniejszego oczywiście cechu sitarskiego występowały jeszcze dwa inne: tkacki i szewski. Czwarty cech, krawiecki, pojawił się dopiero w drugiej połowie XIX w. Można sądzić, iż przedstawiciele tych rzemiosł wytwarzali produkty nie tylko na potrzeby rynku lokalnego. Natomiast inni rzemieślnicy jak: kołodzieje, cieśle, stolarze, kowale itp., pracowali już wyłącznie na zamówienie miejscowej ludności.

Czy struktura narodowościowa mieszkańców Biłgoraja związana była z ich profilem zawodowym? Odpowiedź twierdząca dotyczy zwłaszcza początku XIX w. Z inwentarza sporządzonego w 1802 r. wynika jasno, iż rzemiosłem i rolnictwem trudnili się wyłącznie Polacy. Natomiast cały handel, szynkarstwo znajdowały się w rękach ludności żydowskiej. W latach następnych Polacy nie zmienili swych zawodowych specjalności: rzemiosło, a zwłaszcza sitarstwo, stało się jednak obiektem penetracji ze strony starozakonnych. Już w spisie sitarzy z 1839 r. występuje około 22 nazwisk żydowskich. Natomiast według opinii władz miejskich z 1859 r. sitarzy pochodzenia żydowskiego wyrabiających tzw. sita niemieckie było kilkudziesięciu. Nieliczni Żydzi zajmowali się ponadto także szewstwem i krawiectwem, monopolizując oczywiście w dalszym ciągu handel. Z pochodzeniem narodowościowym nie wiązała się natomiast linia podziału społecznego. Z jednej strony bogaci sitarze polscy rywalizowali pod względem majątkowym z zamożnym kupiectwem żydowskim, z drugiej ramię przy ramieniu stali polscy i żydowscy wyrobnicy.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: