Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Historia
Dzieje Biłgoraja

Przyczyny lokalizacji

Południowe krańce ziemi lubelskiej w połowie XV w. Należały do najsłabiej zurbanizowanych terenów Małopolski. Potężny masyw leśny, zalegający obszar nad Sanem i górnym Wieprzem, opornie poddawał się osadnictwu. W powiecie urzędowskim poniżej Urzędowa i Kraśnika znajdowało się w tym czasie jedynie miasto Goraj, co dodatkowo świadczy o słabej dynamice rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej na tym terenie. Podobna sytuacja panowała w sąsiednim powiecie krasnostawskim, wchodzącym w skład ziemi chełmskiej. Nad górnym Wieprzem istniały tylko dwa miasta: posiadający czternastowieczną metrykę Szczebrzeszyn oraz założona w roku 1540 Tarnogóra.

W wieku XVI obserwujemy jednakże szybki rozwój osadnictwa na omawianym terenie. Wiąże się ono z rozwojem gospodarki folwarczno- pańszczyźnianej. Czynnikiem przyspieszającym to zjawisko było wzmożone zapotrzebowanie na zboże, którego nadwyżki można było łatwo transportować do Gdańska za pomocą spławnych rzek (Wieprz, San, Wisła). Rozległe lasy sprawiały, że rozwijał się w nich przemysł leśny. Jego wyroby wywożono następnie do Gdańska, gdzie było na nie ogromne zapotrzebowanie. Wycinanie zaś lasów ułatwiało wprowadzenie uprawy roli oraz zakładanie nowych osad.

W drugiej połowie XVI w. Intensywne prace osadnicze w okolicach Goraja prowadził Adam Gorajski i jego bracia. Na południe od istniejących tam wsi Radzięcin i Wola Radzięcka po przeprowadzeniu karczunku puszczy przed rokiem 1578 powstały nowe wsie: Gromadę, Dąbrowicę i Olendrów, który do końca XVI w. Nosi nazwę Sól. Niestety nie znamy dokładnej chronologii powstania tych osad, chociaż nie ulega wątpliwości, że zostały one założone jeszcze przed lokalizacją Biłgoraja. Ustalenie przybliżonych chociażby dat zorganizowania wspomnianych wsi utrudnia brak ich w rejestrach poborowych z końca XVI w. Zostały odnotowane dopiero w rejestrze z roku 1626.

Z zapisków w księgach grodzkich i ziemiańskich lubelskich wynika, iż wsie te stanowiły swoistą bazę dla dalszej akcji przygotowywania pod uprawę terenów puszczy. Obserwujemy również zjawisko systematycznego zbliżania się Gorajskich z dwu kierunków: od strony Radzięcina oraz Chrzanowa do Goraja, który był uważany przez nich za gniazdo rodowe, a znajdował się w tym czasie w rękach wielkopolskiego rodu Górków. Intensywne prace prowadzono szczególnie od strony Radzięcina. Uczestniczyli w nich obok wspomnianego już Adama Gorajskiego jego bracia Jan i Piotr oraz stryj, podkomorzy lubelski, Adam. Dzięki ich poczynaniom powstały wówczas nad Ładą wsie Abramów i Bononia, a następnie Nowa Wola "alias Zelepsko".

Rozwój osadnictwa wiejskiego musiał pociągnąć za sobą powstanie miast. Istnienie ośrodka miejskiego wywierało bowiem korzystny wpływ na charakter gospodarki dominialnej. Dzięki miastu, a zwłaszcza odbywającym się tam jarmarkom i targom, mieszkańcy wsi nawiązywali trwalsze więzi z gospodarką towarowo- pieniężną i szybciej dokonywał się podział pracy na zajęcia rolnicze oraz miejskie (handel, rzemiosło).

Obok wymienionych tu czynników do powstania miast na omawianym terenie przyczyniał się również rozwój handlu . Często właściciel przez którego włości przebiegał dawny szlak handlowy, zakładał w dogodnym miejscu osadę miejską., aby w przypadku powodzenia lokalizacji czerpać zyski przekraczające wielokrotnie dochody z dużej nawet wsi. Poszukiwanie przez szlachtę nowych źródeł dochodów w gospodarce miejskiej obserwujemy szczególnie od końca XVI w., kiedy to zarysowały się pierwsze oznaki kryzysu gospodarki folwarczno- pańszczyźnianej.

Omówione wyżej czynniki, jak można przypuszczać, złożyły się na decyzję Adama Gorajskiego, aby założyć miasto koło przeprawy przez Polską Ładę na ważnym szlaku handlowym prowadzącym z Przemyśla i Jarosławia do Lublina. Być może do inwestycji tej zachęciła go udana lokalizacja Tarnogrodu, leżącego również na wspomnianym szlaku, dokonana w roku 1567. Podobnie jak i pozostałe miasta lokowane w okolicy, była to osada na poły rolnicza, co w terenie puszczańskim miało specyficzne znaczenie. Powstanie Biłgoraja miało charakter typowej lokalizacji miasta prywatnego. Wyniesienie do rangi miasta w roku 1578 zawdzięcza on inicjatywie właściciela.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: