Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Historia
Dzieje Biłgoraja

Ustrój miasta

Biłgoraj był miastem prywatnym, leżącym w powiecie urzędowskim województwa lubelskiego. Władzę w mieście, obok przedstawicieli właściciela, sprawowały organy stale urzędujące: wójt wraz z ławą sądową oraz urząd radziecki. Łączne traktowanie w miastach prywatnych dwu odrębnych na terenie miast królewskich organów władzy miejskiej, jakimi były rada i ława, należało do zjawisk typowych dla XVII i XVIII w., czego dowodzi m.in. stwierdzenie Marcina L. Szczuki z 1726 r., gdzie czytamy: "[...] czego doglądać mają Urząd tutejszy, wójt z burmistrzami i z ławicą pod osobliwszym na tenże Urząd rygorem [...] i tego Magistrat pod takowym rygorem doglądać będzie". Z zapisu wynika, że władzę nadrzędną w mieście sprawował wójt, który w myśl dokumentu lokacyjnego był mianowany przez właściciela i przed nim był odpowiedzialny.

W sprawach sądowych miał on do pomocy ławę składającą się z czterech ławników. Znamy nazwiska kilku wójtów i ławników biłgorajskich z końca XVII i XVIII w. W roku 1671 wójtem był Paweł Kucharzewski, w roku 1699 Maciej Solecki, w latach 1708- 1712 Adam Szczurek, w roku 1747 Antoni Jankoś, w roku 1771 Wojciech Krukowski, w latach 1799-1782 Mikołaj Ciotuski, w latach 1784- 1786 Bartłomiej Wachowicz. Z kolei urząd ławników pełnili m.in.: w roku 1671 Wojciech Zwoliński, Szymon Biały, Jan Hrynowicz, Jan Łucka i Szymon Kargol, zaś w roku 1779 Wojciech Pogłód, w 1780 Sebastian Łobodziński, a w 1781 Tomasz Moniuk i Tomasz Kasiążek.

Urząd wójtowsko- ławniczy zajmował się sądzeniem, prowadząc orzecznictwo w pierwszej instancji. Podczas sesji, zwanych sądami wielkimi albo wyłożnymi, rozpatrywano przeważnie sprawy sporne. Obok tego do kompetencji sądu wójtowskiego należało rozstrzyganie w sprawach o kradzieże, rozboje i zabójstwa oraz we wszelkiego typu drobnych sporach wynikających najczęściej między sąsiadami. Na działalność sądu miejskiego składały się ponadto inne czynności, takie jak intromisje, wizje, obdukcje ran i szkód, spisywanie testamentów. Od jego wyroków przysługiwało stronom odwołanie do sądu właściciela. Sąd wójtowsko- ławniczy prowadził również orzecznictwo drugiej instancji, w przypadku odwołań od wyroków sądów cechowych. Zachowany materiał źródłowy skłania do wniosku, że orzecznictwo w zakresie prawa rzeczowego (umowy kupna- sprzedaży, zamiany nieruchomości, darowizny) należało w Biłgoraju do mieszanego sądu wójtowsko- radzieckiego.

Rada miejska była więc organem sądowniczym, ale przede wszystkim administracyjnym i samorządowym. Kierunki jej działalności wytyczały zarządzenia właścicieli, dotyczące przestrzegania porządku w mieście, ochrony przeciwpożarowej, organizacji życia miejskiego, stanu dróg i ulic, dyscypliny mieszkańców. Rada biłgorajska składała się z czterech rajców urzędujących, którzy piastowali urząd burmistrza kolejno, każdy przez jeden kwartał. Za sprawowanie urzędu rajcy nie otrzymywali żadnego wynagrodzenia, ale byli zwolnieni z powinności na rzecz właściciela. "Urząd biłgorajski - pisał w swej ordynacji Z. Gorajski - mianowicie wójt, rajców czterech i pisarz od półsłodków rozbierania, także młyna, wymiernych, jako i dworskich na wyrobienie piwa dawanych, wolni być czasu urzędu swego mają. Od poborów, składek wolnych też ich czynię".

Pierwsza wzmianka o radzie miejskiej w Biłgoraju pochodzi z cytowanej ordynacji. Pełny skład kolegium rajców zachował się jedynie dla dwu lat: 1660 i 1747. W pierwszym wypadku stanowili go: Paweł Pogłodzik, Maciej Dacki, Wojciech Kardys oraz Wojciech Wesołowski jako urzędujący w maju tego roku burmistrz. Radę w 1747 roku tworzyli: Łukasz Rebertowski, Szymon Iwańczyk, Walenty Sekulski i Maciej Kiełbasa. Pojedyncze wzmianki o burmistrzach i rajcach zachowały się także dla innych lat. W roku 1671 w skład rady wchodzili m.in.: Jan Buliński, Piotr Pokora i Tomasz Matraś, zaś w roku 1699 Jakub Piekoziński i Stanisław Pogłód, w roku 1708 - Jędrzej Adamek i Bazyli Cyranowicz, w roku 1712 rajcą był Stanisław Tygiel, w roku 1746 Marcin Jarcholski, Walenty Sekulski i Maciej Kiełbasa, w roku 1771 Jan Łuszczek i Krzysztof Iwańczyk, w roku 1778 Sebastian Matraś, w roku 1781 i 1782 Stanisław Sochacki, Jakub Patryniak i Andrzej Rogoźnik, zaś w roku 1786 Piotr Ciotuski i Benedykt Koczot.

Prawo wyboru rady miejskiej w Biłgoraju należało do właściciela, który desygnował na urząd dwu rajców, oraz do ogółu obywateli miasta głosujących również na dwu członków kolegium radzieckiego. Ordynacja Z. Gorajskiego z roku 1634 naznaczała uroczyste wybory władz miejskich corocznie "na święto Trzech Króli albo dzień po tym". Przed wyborami ustępująca rada składała przed właścicielem lub jego delegatem sprawozdanie za ubiegły rok, szczegółowo rozliczając zwłaszcza z dochodów i wydatków miejskich. Ścisłe przestrzeganie tego obowiązku nakazywała wspomniana ordynacja. W dniu elekcji obok członków rady wybierano również ławników. Corocznie wybierano także władze cechowe, które były zatwierdzone następnie przez nową radę. Wybory cechmistrzów odbywały się zazwyczaj w dzień lub dwa po elekcji władz miejskich.

Wspominając o terminie elekcji Z. Gorajski napisał, iż ma się ona odbywać "za wszystkiego pospólstwa wolą". Ogólne zebranie wszystkich obywateli miasta stanowiło bowiem trzeci element władzy w gminie miejskiej. Zwoływano je corocznie w celu dokonania wyborów władz miasta. Do zgromadzeń pospólstwa dochodziła również w przypadkach nadzwyczajnych, a zwłaszcza finansowo- podatkowych. Zanikanie stałych podatków miejskich od drugiej połowy XVII w. oraz znaczny ucisk podatkami państwowymi stwarzały tego typu okazje bardzo często. Zgromadzone pospólstwo miejskie musiało wtedy wyrazić zgodę na dodatkową składkę w celu pokrycia niedoborów kasy miejskiej lub zobowiązać się do uregulowania pożyczki, jaką władze miejskie chciały zaciągnąć. Efektem tych zebrań było uchwalenie tzw. laudów miejskich zwanych często suplikami.

O jednej takiej suplice czytamy w dokumencie Władysława Reja z roku 1678: "Panie wójcie, burmistrzu i wszystko pospólstwo miasteczka mego, Biłgoraja, odpisuję Wam na waszą s u p l i k ę". Przedmiotem skargi były spory z dzierżawcą klucza biłgorajskiego, który chciał zagarnąć dla siebie niektóre dochody miejskie. W związku z tym mieszczanie wystosowali pismo do właściciela, aby ten nakłonił dzierżawcę do przestrzegania ich praw i przywilejów.

Kolejną suplikę wystosowali biłgorajanie do właścicielek w początkach 1733 r. Chodziło wówczas o wysokość opłat za "osep żytni i owsiany" z pól biłgorajskich. Mieszczanie "przez czas niemały krzywdę od arendatora cierpieli, którym jaką chciał miarę podstawowywał i na jaką mierzyć musieli". W odpowiedzi na petycję mieszczan Elżbieta i Konstancja Szczukowe wysłały do Biłgoraja komisarza Szymanowskiego, który 16 czerwca 1733 r. uregulował spór.

Ukształtowanie w przedstawiony tu sposób władze Biłgoraja nie odbiegały od schematów organizacyjnych spotykanych w szeregu miast prywatnych województwa lubelskiego i innych ziem Polski. Dlatego też, podobnie jak inne ośrodki, posiadał Biłgoraj kancelarię miejską, która obsługiwała "cały urząd". Pisarz miejski należał do ludzi uprzywilejowanych - był zwolniony od świadczeń i podatków.

Na stanowisko to powoływano zazwyczaj człowieka biegle władającego piórem oraz znającego przepisy prawa. Do jego obowiązków należało prowadzenie ksiąg miejskich, które stanowiły rejestrację działalności "wójta i całego urzędu miejskiego". Zachowały się wzmianki o "księgach miejskich biłgorajskich" oraz "księgach maydeburskich miasta Biłgoraja" z lat 1746, 1747, 1771, 1781, 1782, 1786. W jednej serii ksiąg zapisywano kolejno wszystkie sprawy zarówno rady, jak i ławy miejskiej. Ponadto pisarz prowadził księgi rachunkowe, spisywał rejestry podatków, pisał listy dobrego urodzenia biłgorajan udających się do innych miast oraz dokumenty wystawione przez władze miejskie, a także prowadził korespondencję urzędową.

Pierwszym znanym pisarzem miejskim był Szymon F. Gierat z roku 1671, następnym zaś Jan Bieliński, który w roku 1699 spisał rejestr szkód poczyninych w Biłgoraju przez oddziały wojsk koronnych. W roku 1708 urząd ten piastował Bartłomiej Siarniowski, w 1747 zaś Tomasz Łuczyński, a w latach 1771- 1780 Marcin Kotelski. W roku 1781 musiała nastąpić zmiana na stanowisku pisarza, gdyż wypisy z akt miejskich podpisał wówczas Maciej Michnicki, który kierował kancelarią miejską przez następne trzy lata, aby w roku 1784 ustąpić miejsca Maciejowi Soleckiemu, którego po dwu latach zmienił Antoni Pajączkowski. O innych brak informacji.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: