Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Historia
Monografia Powiatu Biłgorajskiego

Referat wygłoszony przez Starostę Biłgorajskiego Ignacego Bobka na Zjeździe Samorządowym Członków Rad Gminnych i Sejmiku w Biłgoraju w dniu 20 października 1927r.

Wydanie Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego

LUBLIN 1927

Poznanie własnego kraju, znajomość ziemi, którą zamieszkujemy, która jest ziemią naszych dziadów, która będzie kolebką naszych dzieci, którą orząc w znojnym trudzie uważamy za naszą żywicielkę, jest nie tylko rzeczą uczucia, lecz jest obowiązkiem, dzięki któremu możemy doskonalić naszą gospodarkę, tak prywatną, jak i społeczną, możemy porównywać warunki naszej pracy z pracami sąsiednich powiatów, możemy pracować planowo, rozumnie i użytecznie. Niestety dzieje ziemi Biłgorajskiej są niemal zupełnie nieznane, a ogół mieszkańców nie wie nawet tych rzeczy, nie zna tych cyfr, które dotyczą dzisiejszej doby i życia. Jak dalece brak danych o powiecie Biłgorajskim świadczy to, że nie mogłem znaleźć daty powstania powiatu, w materiałach urzędowych.

Niechże w pracy społecznej nowych działaczy samorządowych trochę tych cyfr i wiadomości przyczyni się do pożytecznych wyników i niechaj wzbudzi chęć poznania ziemi ojczystej w myśl pięknych słów Wincentego Pola.

I. Położenie, obszar, ludność powiatu Biłgorajskiegio

Powiat Biłgorajski położony jest w samym południowym zakątku Województwa Lubelskiego, utworzony został w 1867 r. z trzynastu gmin dawnego powiatu Zamojskiego. Graniczy od północy z powiatem Krasnystawskim i Zamojskim, od wschodu z powiatem Tomaszowskim, od południa z powiatem Cieszanowskim, Łańcuckim, Jarosławskim i Niskim (wojew. Lwowskiego) i od zachodu z powiatem Janowskim.

Przestrzeń ogólna ziemi 1.708 km.2 (według tablic statystycznych Weinfelda). Biorąc pod uwagę ziemię podlegającą podatkowi gruntowemu obszar ogólny jej wynosi 1591,66 km.2 w czem roli 774,89, łąk 147,03km.2, pastwisk 62,54 km.2, lasów 561,47 km.2, nieużytków 45,73 km2. Ilość samodzielnych gospodarstw rolnych: poniżej 15 ha - 19048, od 15 do 150 ha -24, ponad 150 ha - 6. Powierzchnia użytków rolnych, podlegających podatkowi gruntowemu dla płatników do 15 ha - 85844,5 ha, od 15 do 150 - 709 ha, powyżej 150 ha 47,425 ha (nieużytków i lasów państwowych i ziemi kościelnej nie wliczono).

Pod względem własności większa własność zajmuje 118.998 morgów i mniejsza własność 158,492 morgi. Większą własność stanowią głównie dobra Ordynacji Zamojskiej, zajmujące w powiecie 110.941 morgów, na pozostałe 8.057 morgów większej własności składają się 6 folwarków, a to Tarnowola, gminy Aleksandrów - 1021 mg., Zary, gm. Frampol - 1001 mg., Abramów, gm. Goraj - 941 mg., Radzięcin, gm. Goraj - 233 mg., Podolszynka Plebańska, gm. Krzeszów - 208 mg., Stępniówka, gm. Puszcza Solska - 320 mg.

W dobrach ordynacji Zamojskiej rozróżniamy: gruntów I klasy (pod budynkami, ogrodami itp.) 855 morgów, gruntów II klasy - ziemia orna - 14,299 morgów, gruntów II klasy - łąki dwukośne - 483 mg., gruntów IV klasy - łąki jednokośne - 4,080 mg., gruntów V klasy - lasy - 91,067 mg.

Gleba powiatu przeważnie piaszczysta, częściowo gliniasta, a tylko w południowych częściach powiatu lepsza (bielice, lasy). Lasy ogółem zajmują i około połowy powierzchni powiatu z łąkami mokremi i nieużytkami. Zebrane przez Wydział Powiatowy 1927 r. dane wykazują 10.264 mg. nieużytków włościańskich nie licząc dużej przestrzeni, nieużytków Ordynaci Zamojskiej. To też Sejmik za jedno z ważniejszych swych zadań winien. uznać zalesienie nieużytków, która to akcja w 1926 r. dała nam już 20 ha zalesionych nieużytków w powiecie bez najmniejszego wkładu ze strony właścicieli, uzyskaliśmy bowiem na ten cel dotację rządową w kwocie 5.000 zł

Jak wydatnie rozwija się powyższa akcja na terenie województwa Lubelskiego, świadczą o tem poniżej przytoczone cyfry:

W powiecie Garwolińskim zalesiono w r. 1925 i 1926 70 ha, subwencji rządowej przyznano 7.000 złotych, w roku 1927 zalesiono 154 .ha, subwencji przyznano 5.000 zł.
W powiecie Siedleckim zalesiono w r. 1925 i 1926 - 70 ha, subwencji przyznano 8.000 zł., w r. 1927 zalesiono 112 ha, subwencji przyznano 12.345 zł.
W powiecie Sokołowskim zalesiono w r. 1925 i 1926 - 53 ha, subwencji przyznano 6.000 zł., w 1927 r. zalesiono 67 ha własnymi środkami.
W powiecie Węgrowskim zalesiono na wiosnę w 1927 r. 30 ha, subwencji przyznano 5.000 zł.
W powiecie Lubartowskim zalesiono 20 ha, subwencji przyznano 5.000 zł.
W powiecie Puławskim w 1925-26 r. zalesiono 15 ha. Ogółem w 1925 i 1926 r. zalesiono na terenie Województwa 232 ha, zaś w 1927 r. 494,3 ha.

Gdy akcja powyższa zostanie zrozumiana przez jak najszerszy ogół, nie tylko przez czynniki rządowe i samorządowe, to bez wątpienia rezultaty będą bardziej wydatne, również w naszym powiecie gdzie nieużytków tak wiele, a dobrej gleby tak mało.

Powiat Biłgorajski obejmuje jedną gminę miejską i 15 gmin wiejskich, w czem 1 miasto Biłgoraj, 5 osad: Frampol, Goraj, Józefów, Krzeszów i Tarnogród, 200 wsi i 45 folwarków.

Zebrane w kwietniu 1927 r. cyfry wykazują, że w pow. Biłgorajskim zamieszkuje 128.970 mieszkańców. Według tablic statystycznych dr. I. Weinfelda (za 1925 r. i 1926 r.) powiat Biłgorajski w 1911 roku liczył 121.000 mieszkańców, na 1 km2 przypadało 103 53 osoby. W roku 1921 powiat liczył tylko 100.000 mieszkańców, ubyło więc 21.000 osób wskutek wojny. Na 100 mężczyzn w 1911 r. przypadało 103 kobiet, w r. 1921 - 109 kobiet na 100 mężczyzn. Pod względem wyznania w 1921 r. w powiecie było 73 procent katolików, 10 proc żydów i 17 proc. Prawosławnych. Pod względem narodowości Polaków 78 proc., Żydów 8 proc. I Rusinów 14 proc. Ostatniemi laty wskutek powrotu z Rosji około 3.000 prawosławnych, zaliczających się przeważnie do narodowości ruskiej stosunek na korzyść tej narodowości nieznacznie się powiększył, natomiast pod względem wyznania nie wywołał znaczącej zmiany, ponieważ w międzyczasie wielu wyznawców prawosławia przeszło do sekt. Przed kilku dniami ukazała się książka profesora dr. K.W. Kumanieckiego (b. ministra) pt. "Czasy Lubelskie", w której podaje, że w czasie spisu ludności przez okupantów w 1916 roku w pow. Biłgorajskim 5.984 mieszkańców zapisało się jako prawosławnych, z pośród tych jednak za język ojczysty polski podało 3.114 osób, za rosyjski 2.508 i za ruski 362. Obserwacja stosunków w powiecie obecnie panujących oraz informacje ze szkół dowodzą, że ludność prawosławna w coraz wyższym stopniu uświadamia swą przynależność do narodowości polskiej i że poprzednio wykazywane duże cyfry statystyczne narodowości rosyjskiej względnie ruskiej (bowiem ukrainizmu w tut. powiecie z małymi wyjątkami ogół nie zna i nie rozeznaje) były tendencyjne i nieprawdziwe.

II. Historyczne wiadomości o Powiecie Biłgorajskim

Znajdujemy w bardzo dawnych kronikach. Miasto Biłgoraj, licząc obecnie 7.638 mieszkańców założone zostało w 1578 r. przez Adama z Goraja Gorajskiego, a król Stefan Batory nadając miastu prawa magdeburskie, ustanowił 3 jarmarki i uwolnił mieszczan na 8 lat od opłaty szosu i innych podatków. Obecny kościół parafjalny ufundował późniejszy dziedzic Marcin Leopold Szczuka w XVII wieku. Przed kościołem stoi dotąd słup z ciosanego kamienia z wyrytym rokiem 1699 wystawiony według podania przez dyssydentów. Po Szczuce byli dziedzicami Biłgoraja około 1747 r. Eustachy Potocki i jego żona Marja z Kąckich, a w r. 1781 Jan Potocki, za którego znajdowało się w mieście 368 domów. Do dziś dnia przechowały się w Biłgoraju 2 domy charakteru tatarskiego, wskazujące pochodzenie od tatarów, którzy przez Goraja zostali w walkach na miejscu, gdzie się obecnie Biłgoraj znajduje pobici (Bił-Goraj), - a jeńcy niektórzy zamieszkali w założonym mieście stąd swoją nazwę Biłgoraj wywodzącym. Kronikarz "Starożytnej Polski" opisuje mieszkańców Biłgoraja, "iż są budowy silnej i pięknych kształtów ciała, a nawet ubiorem swoim różnią się cokolwiek od innych mieszkańców miast w kraju". Z aktów fundacji Ordynacji Zamojskiej przez hetmana W. i Kanclerza Jana Zamojskiego założonej w 1596 r. dowiadujemy się, że istniały już wówczas i do Ordynacji Zamojskiej zostały wcielone miasto Tarnogród, miejscowości Krzeszów, Zamch ze wsią Zamch (wówczas do ziemi przemyskiej należące), Dzwola, Kocudza i Józefów, Pardysówka, Majdan, Olchowiec, Borowiec, Obsza, Babie, Łukowa z sąsiednimi wsiami, Potok, Lipiny, Bystra, Huta Krzeszowska, Sierkaów, Księżpol, Zynie, Majdan Księżpolski, Brodziaki, Bidaczów, Dąbrowica, Sól, Chmielek, Rakówka, Zawadka, Bukowina, Bononja, Hosznia i inne. Tarnogród założył podstarosta Krzeszowski Florjan Słomka z polecenia króla Zygmunta Augusta w 1567 r., a od r. 1588 należy do Jana Zamojskiego. Słomkę mianował król wójtem dziedzicznym, uposażył sześcioma łanami, polecił wystawić łaźnię, ustanowił opłaty na szpital i zobowiązał wójtów, aby na każdą wyprawę wojenną stawili się na wzór szlachty krajowej, w końcu nadał miastu prawa magdeburskie. W 1569 roku "chcąc uchronić chrześcijan od niewiernych żydów jako od zarazy dotkniętych owiec", zabronił żydom sadowić się i mieć posiadłości w mieście Tarnogrodzie i jego okręgu. Dla ćwiczenia się młodzieży w rzemiośle wojennym nadał miastu grunta na założenie strzelnicy i na wybudowanie prochowni oraz pozwolił im założyć staw dla zachęcenia wybudowania warowni. Król Stefan Batory w 1580 r., pozwolił żydom osiedlać się i handlować w Tarnogrodzie. Rozłożone po kraju wojska saskie, nieznośnie obywateli uciskając spowodowały, że "dla zaradzenia przeto powszechnej klęsce, zabrawszy niektóre Województwa małopolskie do Tarnogrodu, zawiązały 26 listopada 1715 roku Generalną Stanów Rzeczpospolitej konfederację przeciw sasom (stąd konfederacją tarnogrodzką zwaną) jako publicznym nieprzyjaciołom. I tak trafem, owo nieznaczne i mniej wiadome miejsce, stało się tak szczęśliwe, że tam o tak wielkim, w potomne wieki chwalebnym dziele rada była". Marszałkiem związku obrany został Stan. Ledóchowski Podkomorzy krzemieniecki. Miasteczko to na pograniczu W-twa Bełzkiego leżące, z drzewa zabudowane, ma obszerny rynek i piękny murowany kościół. Głośne były jarmarki tutejsze na płody gospodarskie i sprzedażą miodu praśnego, chrześcijanie trudnią się uprawą roli i wyrabianiem prostego płótna. Głębokie ze wszech stron wąwozy, prowadzą do miasta "żydami przepełnionego". Krzeszów w 1588 r. król Zygmunt III nagradzając Jana Zamoyskiego Kanclerza i Hetmana W. za jego zasługi nadał mu zamieniając na miasto. Władysław IV w 1641 r. nadał przywileje miastu i zatwierdził cechy i ustanowił 2 jarmarki. Król August III w 1743 r. w akcie dla miasta Krzeszowa w ziemi Przemyskiej wyraża się, że "jest tam port ze spichlerzami". Kościół wzniesiony w XVI wieku, a po zniszczeniu powstał drewniany w 1728 r. Goraj dawniej Łada zwany, istniał jako zamek w XIII wieku - dawne gniazdo znakomitego rodu Gorajskich. Otrzymał go Dymitr vice-Podskarbi Królestwa Polskiego od króla Ludwika Węgierskiego. W 1398 r. za króla Władysława Jagiełły Goraj należący wówczas do Sandomierskiego województwa został wyniesiony do rzędu miast. W 1508 r. król Zygmunt I miasto Goraj wówczas dziedzictwo Nikołaja Firleja z Dąbrowicy wojewody Lubelskiego, przez wzgląd na jego zasługi przeniósł z prawa polskiego na magdeburskie. Król Zygmunt August a potem Zygmunt III zatwierdzili przywileje i jarmarki w Goraju. Dymitr Gorajski ufundował tu w 1379 r. kościół, zaś inny kościół drewniany zbudowano w 1520 r. do którego kościół Radzięcki, zborem kalwińskim będący przyłączono.

Mieszczanie wówczas już trudnili się wyrobem płócien i grubego sukna, a później wyprawą skór i szewstwem. Józefów był dawniej wsią, Majdan zwaną, gdzie w 1723 r. Tomasz Zamoyski założył kościół a w 1723 r. założył miasto Józefów "małe zupełnie drewniane w piaszczystej okolicy samemi żydami zapełnione, którzy tu mają bardzo czynną drukarnię hebrajską i z niej większa połowa mieszkańców się utrzymuje". (Starożytna polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana przez Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego, Warszawa 1886). O Frampolu znajdujemy wzmiankę, jako miasteczku w powiecie Urzędowskim w 1707 r. przez niemca Franciszka Butlera założonem. Przy pierwszym rozbiorze Polski 1792 r. ziemie obecnego powiatu Biłgorajskiego przypadły Austrji. Po wojnie z Austrią w 1809 r. cały teren od Zamościa po San wcielono do Księstwa Warszawskiego, a od następnego rozbioru Polski przeszedłszy pod zabór rosyjski ziemie Biłgorajskie pozostały pod nim aż do wojny światowej. W dobie powstania styczniowego, powiat Biłgorajski również się zaznaczył walkami pod Józefowem (partja Gramowskiego) koło Biszczy (partja Czechowskiego) i innych miejscowościach, a wzmianki o tem znajdujemy we "Wspomnieniach Stanisława Dekańskiego", który szczgółowo opisuje walki w Józefowskiem: o tem jak zbierali się powstańcy w osadzie leśnej Kozaki, jak byli wspomagani przez ludność okoliczną, kryjąc się w głębokich lasach. Pisze o tem także Jan Riabinin w książce pt. "Lublin i Lubelskie w przededniu powstania styczniowego". Pamiątek i zabytków historycznych posiadamy w powiecie sporo. W Zamchu dziś już nieistniejący zamek z 1579 r. (gdzie Stanisław Zamoyski był starostą) wsławiony utworem wielkiego poety Jana Kochanowskiego "Dryas Zamochska". W Kątach, gminy Frampol piękny pałac stylowy z XVII wieku, jeszcze zachowany, który obecnie będzie odnowiony i zamieniony na szkołę. W Różnówce pod Biłgorajem pałac z XVIII wieku (zniszczony), obok którego znajduje się pamiątkowy kamień, na którym spoczywał wódz legionów Generał Dąbrowski.

Mogił powstańców oznaczonych krzyżem na drodze do Krzeszowa i Frampola, starych kaplic, oraz wielu pięknych kościołów, posiadających stare i cenne zabytki nie sposób tutaj wyliczać. Opiekę nad nim roztoczył obecnie zawiązany w Biłgoraju komitet Opieki nad Zabytkami Kultury i Sztuki, który powinien znaleźć pomoc i poparcie samorządów.

III. Rolnictwo, przemysł, handel i instytucje kredytowe

Ludność powiatu trudni się przeważnie rolnictwem; przeważa uprawa zbóż i okopowych, jednak z uwagi na złe gleby powiat nie produkuje zboża na wywóz, a nawet musi je sprowadzać z sąsiednich powiatów. Akcja meljoracji dotychczas nie była prowadzoną, obecnie powoli wchodzi w fazę realizacji. Nieużytki, o których przedtem była mowa, zalesia się sosną, oraz sadzi wiklinę koszykarską, głównie na brzegach rzek oraz na piaskach. Komasacja wymagana jest w 73 wsiach. Ustalono obszar scalenia w 2-ch wsiach Bukowinie 1956 ha i Zagrody Naklickie 155 ha, zaprojektowano scalenie we wsi Podlesie 89 ha, zgłoszono do scalenia osadę Goraj 1120 ha i wieś Górecko Stare 830 ha. Parcelacja, poza wymienionemi poprzednio 4343 morgami ziemi Ordynackiej z parcelacji nabytej prze włościan przeprowadzona była w folwarku Łazów 600 ha, 12 objektów pocerkiewnych 500 ha. Zaprojektowano do parcelacji z dóbr Ordynacji Zamojskiej 4000 ha. Likwidacja serwitutów z których korzysta 126 wsi, przeprowadzona została drogą dobrowolnych układów z Ordynacją Zamojskich przez 78 wsi. Pozostaje do zlikwidowania 48 wsi. W ten sposób stan posiadania ziemi zmieni się bardzo znacznie na korzyść włościan. Hodowla bydła rozwinięta słabo, hodowla koni i nierogacizny w ostatnich czasach wykazuje w ogóle znaczną poprawę. Według ostatnio zebranych danych posiadamy 16.326 koni, 36.178 sztuk bydła rogatego, 3.343 owiec, 104 kóz, 15.236 świń, 99075 sztuk drobiu i 385 mórg gospodarstw rybnych. Z powiatu eksportuje się stale bardzo znaczną ilość jaj, których cyfry trudno ustalić. Innych spraw dotychczas rolnictwa nie poruszam, gdyż będą one przedmiotem oddzielnego referatu. Nadmienić mi wypada jeszcze o typowym dla powiatu koniku biłgorajskim, nad którym u nas przeprowadza badania prof. dr. Vetulani z Poznania, zalecający bardzo hodowlę tego konia.

W południowo- zachodniej części tego powiatu rozwinięte jest trochę sadownictwo. Ogromne bogactwo, jakie w powiecie stanowią lasy, z powodu nienależycie ujętej eksploatacji tychże nie przysparzają ludności tych dochodów, które powinny przy racjonalnym ujęciu tej dziedziny wpłynąć. Przemysł słabo rozwinięty. Najwięcej istnieje przedsiębiorstw przemysłu drzewnego, sitarstwo i tkactwo. Na terenie powiatu jest 12 tartaków, 1 gorzelnia, 15 młynów wodnych, 3 młyny parowe, 4 cegielnie, 2 wapniarni, 1 fabryka tkacka (we Frampolu nieczynna) i 1 mędlarnia spółdzielcza świeżo założona Biłgoraju. Handel bardzo słaby. W powiecie istnieje przedsiębiorstw przemysłowych zatrudniających ponad 15 robotników (kat. V) - 4, przedsiębiorstw przemysłowych zatrudniających ponad 9 do 15 robotników (kat. VI) - 9, ponad 4 do 19 (kat. VII) - 33, od 1 do 4 (kat. VIII) - 328. Handel: przedsiębiorstw handlu detalicznego i specjalnego (wódki, maszyny rolnicze) kat. II - 23, przedsiębiorstw handlu drobnego (kat. III) - 657. Przedsiębiorstw handlu drobnego w budkach, na straganach i skupy produktów gosp. Wiejskich pakuł, jaj itp. kat. IV - 670. Spółdzielczość rozwija się słabo aczkolwiek ma duże pole. Ludność m. Biłgoraja trudni się wyrobem sit z końskiego włosia i łubów. Przemysł sitarski bierze początek od XVIII wieku i najkorzystniejszym miejscem jego zbytu w czasach przedwojennych była Rosja. O rozmiarach przemysłu sitarskiego mogą posłużyć dane statystyczne z roku 1873, w którym to czasie przygotowano 1.450.000 sit na ogólną sumę 150.000 rubli. Przewrót w Rosji i wojna spowodowały upadek przemysłu sitarskiego. Obecnie przemysł ten zaczyna się rozwijać dzięki zbytowi jakim jest Rumunja (Bessarabja). Handel hurtowy sitami jest w rękach kilku zamożniejszych żydów. Celem uniezależnienia się od tych hurtowników zawiązano w Biłgoraju Stowarzyszenie Sitarzy, Łubiarzy i oprawiaczy. Członakmi Stowarzyszenia są robotnicy polscy, jednakże ze względu na brak kapitału oraz kredytu, Stowarzyszenie to nie może należycie się rozwijać i działać na szerszą skalę. W ostatnim roku obrót sitarzy chrześcijan wynosił 30.000 złotych zaś sitarzy żydów, którzy tę dziedzinę już bardzo silnie opanowali wynosił blisko 300.000 zł. Przemysł tkacki rozwija się głównie w osadzie Frampol, gdzie tkacze zrzeszeni są w spółdzielnię, oraz przy Szkole Rolniczej w Teodorówce również przez spółdzielnię.

Dziedziny przemysłu drobnego jako przemysł ludowy zostały przez Sejmik Powiatowy w 1926 roku ujęte w organizację przy poparciu Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie oraz Pana Wojewody Lubelskiego. Dzięki akcji Sejmiku w powiecie Biłgorajskim rozwija się przemysł tkacki, trykotarstwo ręczne i ceramika, nadto stolarstwo, koszykarstwo i wkrótce galanteria drzewna (rzeźba, zabawkarstwo), ujęte w działy Szkoły Rzemieślniczo-Przemysłowej Sejmiku Biłgorajskiego oraz szereg kursów w powiecie. Celem utworzenia nowych placówek powiat został podzielony na następujące rejony: 1) zachodnia część powiatu gmina Huta Krzeszowska, Krzeszów i Potok Górny - koszykarstwo - plantację wikliny, akcja ta w tych gminach została rozpoczęta zimą i wiosną roku bieżącego, 2) pas środkowy z północy na południe - gmina Kocudza, Frampol, Goraj, Sól i Puszcza Solska - przemysł tkacki, działający już dobrze od dawna, 3) Tarnogród, gm. Księżpol i okolice Biłgoraja - spółdzielnia lnu - międlarstwo, 4) część powiatu południowo-wschodnia gm. Aleksandrów, Łukowa, Babica, będzie rozwinięty przemysł drzewny, tj. galanterja z drzewa i zabawkarstwo drzewne, bowiem ta okolica obfituje w lasy, 5) ośrodek powiatu sam Biłgoraj z okolicami ma rozwinięty przemysł sitarski, obecnie zaś zainicjowano trykotarstwo. Wyroby przemysłu ludowego zbywane są przeważnie za pośrednictwem miejscowych kupców żydów wobec czego rozwój i dochodowość tego przemysłu szwankuje, wskazane tedy jest zainteresowanie się tym dziełem przez mający powstać Bazar Przemysłu Ludowego w Lublinie.

Dotychczas w przemyśle ludowym w powiecie Biłgorajskim dzięki kursom koszykarskim w Hucie Krzeszowskiej i Kamionce pracuje w koszykarstwie około 100 osób, w tkactwie i trykotarstwie około 300 osób, w innych działach frekwencja powoli rozwija się.

Przy Szkole Rzemieślniczo-Przemysłowej zostanie uruchomiony kurs koszykarski 3-ch letni, dział galanterji z drzewa, rzeźby i zabawkarstwo.

Kurs tkacki prowadzi Szkoła Zasadnicza Żeńska w Teodorówce, przy której istnieje Spółdzielnia Tkacka, pozostaje jedynie pokrewny dział kilimiarski kosztowniejszy, który będzie przedmiotem dalszej akcji w rozwoju przemysłu ludowego w powiecie Biłgorajskim. Przed nim uruchomił Sejmik w zimie b.r. 2 kursy trykotarstwa ręcznego w Teodorówce i Biłgoraju, które ukończyło około 60 kobiet. Dział ten ma widoki dalszego rozwoju.

Przemysł ceramiczny istnieje we wsi Bidaczów, obecnie zaś instruktor Sejmiku J. Cieplewicz, który staraniem i kosztem Sejmiku ukończył wiosną b.r. kurs 4-ro miesięczny w Wiśniowie, uruchamia w Krzeszowie warsztat wyrobów ceramicznych z równoczesnem prowadzeniem kursu ceramiki o charakterze zdobniczym, mając doskonałe duże zapasy gliny.

Instytucji kredytowych w powiecie posiadamy niewiele i wszystkie one powstały w ostatnich czasach zapowiadając się dobrze na przyszłość. W Biłgoraju działa pożytecznie założona przed kilku miesiącami przez Sejmik Powiatowa Kasa Oszczędności, pozatem istnieje w powiecie 12 kas gminnych pożyczkowo-oszczędnościowych, 2 kasy Stefczyka i jeden żydowski Bank Spółdzielczy. Z kredytu kas samorządowych związków korzystają drobni rolnicy i rzemieślnicy.

IV. Komunikacje

Powiat leży z dala od kolei żelaznych, północna część odległa od stacji Zwierzyniec linji Warszawa - Lwów o 22 km., od stacji Górecko Senderki i Długi Kąt odległe są miejscowości okoliczne gminy Aleksandrów od 3 do 10 km., gdyż linja ta przebiega tylko przez mały skrawek północy powiatu. W powiecie znajduje się kolejka wąskotorowa z Biłgoraja do Zwierzyńca. Do stacji kolejowej łączącej ze Lwowem, Przemyślem i Krakowem odległe są południowe gminy powiatu o 10 do 30 km. Komunikacja rzeczna możliwa na spławnych rzekach Sanie płynącym w przestrzeni 6 km. Południową granicą powiatu oraz Tanwi przepływającej przez środek powiatu ze wschodu na zachód na przestrzeni 60 km., jednakże komunikacja ta poza spławem drzewa w sezonie pozatem jest niewyzyskana. Ważną jest sprawa regulacji rzeki Tanwi, która umożliwi spław należyty i podniesie stan gruntów nadbrzeżnych. Sprawą tą zajął się Sejmik i zbiera fundusze na przeprowadzenie studjów jak również popiera akcje uregulowania lewego brzegu rzeki San.

Dróg państwowych w powiecie jest 53 km., w czem tylko 6 km. szosy bitej, dróg wojewódzkich 56 km. w tem 14 km. szosy bitej, dróg powiatowych gruntowych 187 km., dróg gminnych i wioskowych do 3.000 km. Główną troską Sejmiku jest droga wojewódzka z Lublina do Przemyśla przez Goraj - Frampol - Biłgoraj - Tarnogród w powiecie przechodząca, łącząca 2/3 gmin powiatu, którą obecnie buduje Sejmik wyszosowawszy do 1926 r. 8 km. a od tego roku i w bieżącym roku wyszosował 7 km. oraz wykonał tyleż robót ziemnych; droga ta winna być w ciągu 5 lat na terenie całego powiatu ukończona. Ważną jest również droga Biłgoraj - Krzeszów 33 km. na skutek starań Sejmiku mająca być w niedługim czasie przez Rząd szosowana. Pomiary tej budowy wykonano w ostatnich trzech miesiącach.

Telefoniczne połączenia, których w ubiegłym roku miały zaledwie 4 gminy przeprowadzono obecnie we wszystkich gminach, przyczem każdy posterunek Policji otrzymuje również połączenie telefoniczne. Nadto zainicjowano połączenie telefoniczne z Małopolską przez Sieniawę i Rudnik, które jest w toku, a które tak ze względu bezpieczeństwa jakoteż gospodarczego ma dla powiatu duże znaczenie.
 

V. Oświata i szkolnictwo

Na terenie powiatu jest obecnie 107 szkół powszechnych, z tego 7-mioklasowych 4: w Biłgoraju, Tarnogrodzie, Józefowie i Frampolu. Personel nauczycielski 216 osób - do szkół uczęszcza 12.216 dzieci. Rozwój szkolnictwa w okresie rządów polskich wykazuje szybki i wydatny postęp. W roku szkolnym 1913-14 było czynnych26 szkół powszechnych - nauczycieli 38 - uczącej się młodzieży 2.610, podczas okupacji w roku 1915-16 - szkół 58, nauczycieli 67, uczącej się młodzieży 5.480, w chwili przejęcia szkolnictwa przez władze polskie w roku 1917-18 - szkół 65, nauczycieli 80, uczącej się młodzieży 6.026, po upadku okupacji w roku 1918-19 szkół 79, nauczycieli 94, uczącej się młodzieży 6.982. W 1926 r. utworzony został przy Sejmiku Powiatowy Komitet Budowy Szkół Powszechnych, który powołał do życia gminne komitety i uzyskawszy pożyczkę w sumie 100.000 złotych w złocie przystąpił za ich pośrednictwem do budowy szkół. W tej chwilki prowadzi się budowę 7-mioklasowej szkoły we Frampolu, 7-mioklasowej szkoły w Łukowej, nadto w najbliższej przyszłości rozpocznie się budowa 7-mioklasowej szkoły w pałacu w Kątach, poczem w Kocudzy, w Goraju, Biłgoraju i innych miejscowościach według planu, jaki został w szereg lat opracowany.

W Biłgoraju czynna jest nadto od roku szkoła Rzemieślniczo-Przemysłowa prowadzona przez Sejmik Biłgorajski i bardzo intensywnie rozwijająca się. Obejmuje ona działy stolarski, koszykarski i krawiecki w niedługim czasie powstaną nowe działy jak galanterji drzewnej. Szkoła ta mieści się w dwupiętrowym gmachu wybudowanym na ten cel przez Sejmik. Nauka trwa w niej 3 lata. W tymże gmachu mieści się Szkoła Handlowa, której kurs jest również trzyletni, powstała w 1919 r. W budynku tym pomieszczona jest również bursa dla uczniów. W odległości 5 km. od Biłgoraja w Teodorówce znajduje się szkoła Rolnicza Żeńska, prowadzona przez Sejmik, której kurs trwa 10 miesięcy, a dla której w bieżącym roku Sejmik wybudował nowy gmach.

VI. Zdrowotność publiczna

Będzie omawianą w specjalnym referacie. W powiecie istnieje szpital sejmikowy w Tarnogrodzie, obecnie zaś został wybudowany szpital powszechny w Biłgoraju przez Sejmik. Szpital ten w miesiącu grudniu b.r. zostanie otwarty. Rozmiar szpitala obejmującego 40 ubikacji i obliczonego na 40 łóżek, urządzonego z uwzględnieniem wszystkich wymogów, z zastosowaniem wodociągów i kanalizacji. Lekarzy w powiecie jest 10. W kierunku zdrowotności działają również Towarzystwo Czerwonego Krzyża i Towarzystwo Przeciwgruźlicze w Biłgoraju przy pomocy których zamierzone jest uruchomienie w niedługim czasie przychodni.

VII. Opieka społeczna

Prowadzi ją Sejmik Powiatowy utrzymując Przytułek dla sierot w Biłgoraju i kalek mieszczący 30 osób. We Frampolu istnieje ochronka również subsydjowana przez Sejmik.

VIII. Urzędy państwowe, samorządy i instytucje

Miasto Biłgoraj jest siedzibą władz powiatowych. Mieszczą się tu: Starostwo, Urząd Skarbowy podatków, Kasa Skarbowa, Powiatowy Urząd Ziemski, Inspektorat Szkolny, Powiatowa Komenda Policji, Sąd Pokoju, Sędzia Śledczy, Notarjusz i Nadleśnictwo Lasów Powiatowych. W powiecie znajduje się nadto drugi Sąd w Tarnogrodzie. Urzędów Pocztowych w powiecie jest 5 a to Biłgoraj, Frampol, Tarnogród, Krzeszów i Józefów, nadto 7 agencji pocztowych. W powiecie jest 2 dekanaty i 20 parafii rzymsko-katolickich, 1 dekanat i 4 parafie prawsławna, oraz 6 gmin wyznaniowych żydowskich. W mieście Biłgoraju mieści się biuro Inspektora Ubezpieczeń P.Z.U.W. i Powiatowa Kasa Chorych. Posterunków Policji w powiecie jest 14. Nadzór nad działalnością Magistratu miasta Biłgoraja i 15 urzędów gminnych wykonuje Wydział Powiatowy Sejmiku w Biłgoraju, prowadzący agendy i instytucje powyżej opisane.

IX. Stowarzyszenia i związki

W powiecie działa szereg stowarzyszeń o charakterze gospodarczym, społecznym i kulturalno-oświatowym. Na pierwszy plan wybija się organizacja Ochotniczych Straży Pożarnych których w ubiegłym roku było 18, obecnie jest 42 zrzeszających z górą 1000 członków, połączonych w Związek Okręgowy w Biłgoraju, przy którym działa stały instruktor pożarnictwa. Organizacja ta pracuje bardzo intensywni, prowadząc skutecznie akcję przeciwpożarową oraz akcję kulturalno-oświatową, Kółek Rolniczych jest 24 w powiecie, zrzeszających około 1000 członków. Połączone są one w Związek Okręgowy Centralnego Związku Kółek Rolniczych, przy którym działa stały instruktor. Organizacja ta posiada w powiecie jedną stację czyszczenia nasion, 2 stacje rozpłodowe bydła, 6 knurów, 12 apteczek i 15 biblioteczek. Stowarzyszeń spożywczych jest 12, które zaopatrują się w Hurtowni Współdzielczej w Biłgoraju. Akcję oświatową prowadzi Polska Macierz Szkolna, która posiada w powiecie 5 kół i szereg czytelń. Urządzono tam w ostatnim roku przy pomocy nauczycielstwa w całym powiecie 86 kursów dokształcających z 1591 uczestnikami, 32 kursy obywatelskie, nadto prowadzi ta instytucja 2 szkoły niedzielne w Józefowie i Frampolu oraz bibliotekę w Biłgoraju liczącą 1600 tomów. Domów Ludowych w powiecie istnieje: wybudowany już w Józefowie zaś w Biłgoraju i Goraju zapoczątkowano już akcję. Akcję przysposobienia wojskowego prowadzą: Towarzystwo "Sokół" w Biłgoraju i "Strzelec" z komendą obwodową w Biłgoraju i pięcioma oddziałami w powiecie pod kierunkiem stałego instruktora wojskowego. Pracę tę subwencjonują samorządy za pośrednictwem Powiatowego Komitetu Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego. Wreszcie działają w powiecie za pośrednictwem zarządów w Biłgoraju Liga Obrony Powietrznej Państwa i Liga Przeciwgazowa. Samorządy powiatu Biłgorajskiego subwencjonują pracę społeczną wyżej wymienionych organizacji w wysokości 2 proc. Swych budżetów. Gazet i czasopism w powiecie nie wydaje się, istnieje tylko jedna drukarnia i 2 matrycarnie. Poza finansowym poparciem przez samorządy praca społeczna winna być prowadzona przy jak najszerszym poparciu działaczy samorządowych i przy współudziale ich w tych instytucjach, o co gorąco do Panów apeluję. Wymaga tego nie tylko interes państwowy ale nasz własny interes lokalny, zwłaszcza gdy uwzględnimy wielkie ubóstwo powiatu tak materialne jak i duchowe, to ostatnie wyrażające się w ogromnej cyfrze ponad 50 procent analfabetów.

X. Stan bezpieczeństwa

Niemal od chwili zmartwychpowstania Państwa Polskiego powiat był silnie zagrożony bandytyzmem na co złożyły się w pierwszym rzędzie przyczyny wojny, wielkie ubóstwo i brak zarobków, a wreszcie ciemnota, zaś sprzyjały temu warunki terenowe, głębokie lasy i brak komunikacji. Dopiero w 1924 roku szajki bandyckie zostały zupełnie zlikwidowane i od tej pory bandytyzm zupełnie zniknął. Przestępczość ostatniemi czasy bardzo poważnie się zmniejszyła. Obecny stan bezpieczeństwa jest zupełnie zadowalający, a ogół społeczeństwa wykazuje coraz większe uświadomienie i coraz większy wzrost moralności społecznej. Nie można natomiast pominąć panującego jeszcze w powiecie w sposób zastraszający pijaństwa. Czynniki samorządowe jak zresztą wszyscy ludzie dobrej woli na to bolesne zjawisko zwrócić baczną uwagę i rozpocząć zdecydowaną walkę ze złem, jakim jest alkoholizm. Szczególnie w naszym powiecie, przy jego ubóstwie, przy złym stanie zdrowotności powszechnej, alkoholizm jest niebezpieczeństwem, które społeczeństwo dziesiątkuje, rujnując tak jednostki, jak rodziny, jak wreszcie inne organizmy społeczne duchowo, fizycznie i materialnie.

Zakończenie

Ten rys monograficzny, tych kilka cyfr i dat mają pokrótce zaznajomić nas z dziejami ziemi, którą zamieszkujemy, oraz przedstawić stan obecny i warunki w jakich żyjemy. W pracy swej działacze samorządowi mają niezmierzone ugory do przeorania, a jako czynnik obdarzony zaufaniem ogółu i rozporządzający realnymi walorami mają możność stworzenia realnych rzeczy, przyspożenia wiele pożytku. Trzeba tedy wzbudzić w sobie umiłowanie Państwa, umiłowanie swej ziemi, swych współobywateli i z całym zaparciem się oddać wszystkie swe siły bezinteresownej, ofiarnej a twórczej pracy. Pracą tą stworzycie pożyteczne dzieła i dacie przykład do naśladowania. Otaczjąc czcią i opieką zabytki przeszłości, obdarzając miłością państwowość naszą, pracując rzetelnie dla ziemi naszej i ludu naszego, pracą swą zbudujemy sobie pomnik u potomności.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: