Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Kultura
"Kumie na gościnę cię spraszam" - O zachowaniach biesiadnych na Roztoczu

Rozdział I - Odsłanianie meritum
Specyficzne cechy terenu penetrowanego


Rys historyczny ze szczególnym uwzględnieniem permanentnej pograniczności

Tereny Roztocza trafiają na karty historii przy okazji walk o tak zwane Grody Czerwieńskie (981 r.). Przez następnych czterysta lat ich przynależność terytorialna jest nie do końca określona, albo inaczej rzecz ujmując - przemienna. Staje się ona czytelna dopiero po przyłączeniu Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Korony (1340 r.).

Ważnym wydarzeniem w historii tych ziem było powołanie do życia Ordynacji Zamoyskich pod koniec XVI wieku. Dobra potomków Jana Zamoyskiego przetrwały do zakończenia drugiej wojny światowej i były elementem podtrzymującym stabilność demograficzną i gospodarczą tego rubieżnego zakątka.

Pod koniec XVIII wieku Roztocze ponownie zaczyna popadać pod jurysdykcję obcych państw. Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej trafia w orbitę oddziaływania dworu wiedeńskiego (1773 r.) Po zwycięskiej kampanii księcia Poniatowskiego (1809 r.) na krótko staje się częścią efemerycznego Księstwa Warszawskiego, by w końcu - w wyniku ustaleń Kongresu Wiedeńskiego - stać się częścią Imperium Rosyjskiego (1815 r.).

Okres zaboru rosyjskiego to początek ruchów narodowowyzwoleńczych na tym obszarze. Ich początek inicjują krwawe bitwy powstania styczniowego (bitwy pod Panasówką i pod Józefowem). W okresie pierwszej wojny światowej przez Roztocze i jego obrzeża przesuwa się front (bitwy pod Tomaszowem, Komarowem, Kraśnikiem). Największe jednak spustoszenie czyni druga wojna światowa. Już we wrześniu przewija się przez Roztocze wycofujące się wojsko polskie i towarzysząca temu fala uchodźców. Roztocze i przylegająca doń Puszcza Solska to tereny największej aktywizacji działań partyzanckich. Odbiło się to na ludności cywilnej. Pacyfikacje ludności, wysiedlenia, deportacje, wreszcie najsmutniejszy fragment nowożytnej historii Polski - germanizacja 35 tysięcy dzieci Zamojszczyzny - to restrykcje okupanta w stosunku do ludności Zamojszczyzny. Działania odwetowe objęły również oddziały partyzanckie, które okrążono w miejscowych lasach.

Obszary Roztocza charakteryzuje ich odwieczna rubieżowość. Naprawdę tylko okres międzywojenny na krótki czas odsunął Roztocze od granic. Trzeba jednak podkreślić, że nawet wtedy pozostało pograniczem narodowościowym.. Przez kilkaset lat ścierał się na tych ziemiach żywioł polski, najpierw z ruskim, potem ukraińskim. Ostatni konflikt został podsycony przez władze carskie w okresie zaboru, kiedy doszło do likwidacji wielu parafii rzymskokatolickich i grekokatolickich i przemianowaniu ich na prawosławne.. Taka sytuacja miała miejsce w Tereszpolu. Po odzyskaniu niepodległości doszło tu do desperackiej, choć może zrozumiałej, reakcji ludności polskiej: spektakularnego niszczenia cerkwi prawosławnych. Niezażegnany konflikt przybrał najostrzejsze formy w okresie drugiej wojny światowej i w pierwszych latach po jej zakończeniu.

Charakterystyka badanych wiosek

Obszar badanych przez mnie wiosek do szesnastego stulecia pokrywała mało zaludniona puszcza. Tereny te leżały na uboczu traktów komunikacyjnych, dlatego Roztocze należy do najpóźniej zasiedlanych terenów. Sytuacja zmieniła się i to diametralnie wraz z powstaniem tu miast w XVI wieku. Wówczas to prawa miejskie otrzymują Tarnogród (1567 r.), Biłgoraj (1578 r.), Tomaszów (1590 r.), Zamość (1590 r.). Zamość ma szczególne znaczenie dla osadnictwa tych terenów. Utworzono tu Ordynację Zamoyskich, której sukcesywne powiększanie wiązało się z osadzaniem nowych wsi włościańskich. W historii każdej z badanych przeze mnie wsi Zamoyscy mieli swój udział.

Tereszpol - wieś osadzona przez syna Jana Zamoyskiego, Tomasza w 1605 roku (nazwa od imienia żony fundatora - Teresy). Trudno jednak odnaleźć jakieś konkretne fakty ze świeckich dziejów Tereszpola. Ciekawsze, przekazane przy tym potomności, są jego dzieje religijne. Oto pod koniec XVII wieku, na górze zwanej Cerkwisko, zbudowano cerkiew grekokatolicką. Może to świadczyć o osadzeniu tu ludności z ziem ruskich. Dużo później, w połowie ubiegłego stulecia, za sprawą władz carskich, tereszpolską cerkiew (już inną, powstałą w miejsce poprzedniej, spalonej) przemianowano na cerkiew prawosławną. Zmiana ta zmusiła tutejszych katolików (tych którzy nie przeszli na prawosławie) do uczęszczania do kościoła rzymskokatolickiego (nie unickiego) do Górecka Kościelnego. Stan taki trwał do 1918 roku, kiedy na miejscu cerkwi erygowano parafię rzymskokatolicką. Problem społeczności prawosławnej zaniknął w okresie międzywojennym. Jego ślady odnalazłem tylko w dwóch wypowiedziach rozmówców - katolików, którzy wspominali zgodne współżycie obu grup religijnych. Objawiało się ono m. in. w zaniechaniu prac w czasie świąt drugiej wspólnoty wyznaniowej. Wszyscy prawosławni z czasem przeszli na katolicyzm.

Tereszpol jest typowym przykładem wsi ulicówki, wcinającej się pomiędzy dwa kompleksy leśne: Puszczy Solskiej i lasy, od 1974 roku włączone w skład Roztoczańskiego Parku Narodowego. Tereszpol składa się z trzech części: Zaorendy (ponad 300 zabudowań, półtora tysiąca mieszkańców), Zygmuntów (200 zabudowań) i Kukiełek (ok. 220 zabudowań). Tereszpol jest siedzibą Urzędu Gminy i parafii rzymskokatolickiej.

W przeciwieństwie do ukształtowania przeważającej części Roztocza, okolice Tereszpola i Górecka charakteryzuje płaskie ukształtowanie, sprzyjające uprawie ziemi. Zapewne to właśnie leżało u podstaw osadzania tu wiosek. Dodać trzeba do tych walorów dogodne warunki klimatyczne, przejawiające się dużym nasłonecznieniem i umiarkowanymi opadami deszczu.

Po drugiej wojnie światowej rolnictwo przestało być głównym źródłem utrzymania tutejszych mieszkańców (o tym w następnym podrozdziale).

Górecko Stare w szesnastym stuleciu było wsią wchodzącą w skład włości szczebrzeskiej. Wraz z nią zostało w 1592 roku nabyte przez Jana Zamoyskiego.

Górecko Kościelne - wieś osadzona przez Andrzeja z Górki w 1582 r. - zwane było w XVI wieku Hutą lub Wolą Górecką. W dziesięć lat później zostało nabyte (wraz z sąsiednim Góreckiem Starym) przez Jana Zamoyskiego i włączone w obręb jego Ordynacji.

Górecko Kościelne ma charakter lokalnego centrum pątniczego. Wiąże się to z legendarnym cudem w okresie najazdu wojsk Chmielnickiego (1648 r.). Wówczas to jedynemu mieszkańcowi wioski, który nie schronił się w lesie, ukazała się "postać w jasności" (Wójcikowski, Paczyński 1977, s. 171). Poleciła mu wtedy wybudowanie kaplicy na wskazanym miejscu. Tak też się stało. Kaplica stanęła, jednak nie na długo. Już w czasie najazdu szwedzkiego (1655 r.) uległa spaleniu. Kult św. Stanisława ze Szczepanowa (bo on był tą "osobą w jasności") sprawił, że w 1668 roku powstała nowa kaplica a w 1768 roku kościół, ufundowany przez Jana Jakuba Zamoyskiego. Wtedy tez erygowano parafię rzymskokatolicką, jedyną w okolicy przez ponad sto lat. Modrzewiowy kościół i kaplica, zachowane mury cmentarza z końca XVIII wieku, kamienna dzwonnica z przełomu XVIII i XIX wieku, a także grupa wiekowych dębów i niezwykłe walory krajobrazowe rezerwatu Szum sprawiły, że Górecko Kościelne stało się po drugiej wojnie światowej modnym obiektem turystycznych wycieczek i budowania domków letniskowych (ok. 15 altanek).

Górecko Stare (ok. 80 zabudowań) i Górecko Kościelne (niespełna 20 domostw) mają charakter zabudowy wsi wielodrożnicy, tak charakterystycznej dla wschodnich terenów polskiego pogranicza. Obie wsie wraz z okalającymi je polami przypominają wielkie polany, otoczone ze wszystkich stron przez lasy.

Obie wsie wchodzą w skład gminy Józefów, miejscowości która od dawna pozostawała głównym punktem administracyjnym i handlowym. W Górecku Starym mieści się ponadto szkoła podstawowa.

W odróżnieniu od Tereszpola, dynamicznej wsi rozwijającej się przestrzennie i gospodarczo, Górecko Stare i Kościelne są wioskami wyludniającymi się. Odległość od większych centrów (jakim dla Tereszpola jest np. Biłgoraj) sprawia, ze podstawą utrzymania dla mieszkańców (najczęściej w podeszłym wieku) wspomnianych wiosek pozostaje praca na gospodarstwie. Kuriozalnym przykładem jest tu Górecko Kościelne, gdzie liczba domków letniskowych (tych już stojących i tych, które powstaną w najbliższej przyszłości) jest bliska liczbie domostw stałych mieszkańców.

Przemiany gospodarcze.

Pod względem gospodarczym tereny Roztocza nie wyróżniają się niczym szczególnym. Tak jak na pozostałych obszarach Polski cezurą czasową, gospodarczą, kulturową, jest tu druga wojna światowa. Przed jej rozpoczęciem głównym źródłem utrzymania ludności było rolnictwo. Z racji otaczających lasów, ważnym składnikiem gospodarki było korzystanie z tak zwanego serwitutu. Tak tłumaczy jego istotę jeden z informatorów: "do każdego gospodarstwa, zasiedziałego od czasów pańszczyzny, tylko to musiało być stare gospodarstwo, obszarnik, jak w naszym przypadku Jan Zamoyski, musiał dać las, bo pole było pole i w czasie międzywojennym obszarnicy dodawali do tych pól lasy, serwitut tak zwany" (wyw. 1).

Poza tymi dwoma możliwościami parano się drobną wytwórczością rzemieślniczą, na którą zbyt znajdowano na jarmarkach w Biłgoraju (czwartek) i w Józefowie (poniedziałek). Wśród wyrobów tutejszego rzemiosła przeważały wiklinowe wyroby plecionkarskie, wyroby z drewna (beczki, maśniczki, dzieże) oraz pisanki, w okresie świąt wielkanocnych. W przeszłości garncarstwo miało niewielkie znaczenie. Mieścił się tu bowiem tylko peryferyjny ośrodek garncarskiego zespołu krasnobrodzkiego, znanego z naczyń o odcieniu brązowo-żółtym, malowanych przy pomocy pędzelka, siarczanem miedzi (Zamość... 1960).

Po drugiej wojnie światowej, w wyniku kolejnych planów i na siłę forsowanej industrializacji, rolnictwo przestało być głównym źródłem utrzymania mieszkańców wsi Roztocza. Gros osób opuściło swoje rodzinne strony, przeniosło się do bliżej lub dalej położonych miast i miasteczek, bądź wyjechało "na zachód", na ziemie odzyskane. Migracje, tworzenie się grupy chłopo-robotników zburzyły dotychczasową stabilną strukturę społeczną, chociaż nie tylko społeczną.

Bywała burzona nie tylko tradycyjna struktura społeczna, ale także równowaga demograficzna. Na początku lat sześćdziesiątych (lata 1961-62) rozpoczęto w Biłgoraju budowę olbrzymiego kompleksu zakładów włókienniczych. Inwestycja ta, ogromnych rozmiarów, przyczyniła się do "wyssania" ze wsi głównie dziewcząt i kobiet. Bliskie związki biłgorajskich zakładów z fabrykami łódzkimi, które zawiązano w latach siedemdziesiątych, jeszcze bardziej zintensyfikowały ten proces. Swoisty nabór siły roboczej spowodował szeroko opisywane przed kilkunastoma laty zjawisko feminizacji Biłgoraja. To z kolei wiązało się z masowym odpływem kobiet z okolicznych wsi, nad którymi zawisła groźba biologicznej ruiny.

Proces ten zatrzymały dopiero zmiany, które nastąpiły po 1989 roku. One też pobudziły aktywność mieszkańców badanych przeze mnie wsi w dziedzinie małego biznesu. Znalazło to szczególny wyraz w rozwoju handlu i usług.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: