Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Kultura
Strój biłgorajsko-tarnogrodzki
Rozdział XI
CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ
Literatura dotycząca kultury ludowej wschodnich terenów Polski jest raczej skąpa; ziemia Lubelska poza dwoma tomami "Ludu" O. Kolberga (Lubelskie i Chełmskie) nie doczekała się dotychczas pełnego opracowania.


Ryc. 54. Elementy zdobnicze ubioru biłgoraiskiego. 1-13 na płótnie, 14-16 na skórze kożucha. 1 - koseczka, 2 - drabinka, 3 - paseczek, pręcik, dróżka, 4 - obrucka, dziergana, 5 - paseczek i ząbki, 6 - gwiazdki, 7 - krzywólka, 8 - mereżka, 9 - łapki, 10 - kolka parowe, podwójne, 11 - kółka, 12 - kółka potrójne, 13 - po pięć kółek. 14 - łapki, 15 - skrzyneczka, 16 - gwiazdki. Na podstawie oryginałów ze zbiór. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956 r.

Wszystkie źródła pisane z których korzystano przy opracowaniu niniejszej monografii posiadają charakter krótkich, przyczynkarskich informacji i to najczęściej nie traktujących wprost o stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. I tak w XVI tomie "Ludu" znajdujemy krótką notatkę dotyczącą występowania poludniowo-lubelskiej brązowej sukmany i sposobu wyrobu sukna36, nieco dalej znajduje się informacja że chłopi koło Józefowa Ordynackiego noszą białe zgrzebne kapoty zwane parciankami i słomiane niskie kapelusze37, oraz krótki opis stroju sitarzy biłgorajskich. Wszystkie te informacje pochodzą z około 1880 r. "Chełmskie" i "Przemyskie" O. Kolberga nie obejmują ziemi biłgorajsko- tarnogrodzkiej.

Nieco cenniejszego materiału dostarcza XVI t. "Wisły". Przede wszystkim na uwagę zasługuje monograficzny opis wsi Studzianki leżącej przy drodze z Turobina do Kraśnika38. W opisie uwzględniono również strój. Zaczerpnięto stąd materiał porównawczy do opracowania stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W tym samym tomie "Wisły" znajduje się opis wystawy rolniczej zorganizowanej w 1901 r. w Lublinie, na której wystawiono również stroje i inne wytwory kultury ludowej39. Niestety autor tego opisu H. Łopaciński ograniczył się tylko do wyliczenia ile i jakie przedmioty wystawiono. Jak z tego opisu wynika najcenniejsze prywatne zbiory wystawił Jan Brandt ze Smorynia. Wśród nich było m. in. 30 gorsetów złotem i srebrem przetykanych, które miały być noszone w XVIII w. przez mieszczki biłgorajskie i tarnogrodzkie. Na wystawę nadesłano z terenu liczne opisy strojów lubelskich, należy przypuszczać, że był to odzew na hasło rzucone przez jakieś czasopismo. Niestety opisy te są bardzo pobieżne a ich opracowanie nie miało jakiejś jednej myśli przewodniej. Na tej podstawie można sobie tylko wyrobić pewne zdanie o stopniu opanowania lubelskiej wsi przez tkaninę fabryczną i miejską modę pod koniec XIX w.

W 1954 r. ukazała się w broszurowym wydaniu praca J. Świeżego pt. "Stroje ludowe Lubelszczyzny". Autor starał się w tym opracowaniu objąć całość zagadnienia pod względem materiałowym i terytorialnym. Nie można jednak uznać by autor osiągnął cel zakreślony tytułem, niemniej praca ta zawiera szereg cennych informacji z których skorzystano przy opracowaniu niniejszej monografii. Wymienione publikacje nie zawierają żadnych materiałów ilustracyjnych.

Poważną pomocą w opracowaniu stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego były zbiory muzealne zwłaszcza Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, które posiada kilka kompletów tego ubioru. Korzystano też ze zbiorów muzeów etnograficznych w Krakowie i Lublinie oraz Muzeum Miejskiego w Zamościu. Wobec zarysowanego wyżej stanu źródeł pisanych i ikonograficznych, opracowanie mniejszej monografii z konieczności oparto na informacjach i zbiorach muzealnych, zgromadzonych podczas badań terenowych w r. 1948 - 1956 r.


Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956

Najżywsza pamięć o tradycyjnym stroju i najwięcej jego reliktów zachowało się we wsiach należących do paraf ii: Huta Krzeszowska, Lipiny i Potok Górny. Dalej na południe w okolicach Tarnogrodu i Luchowa zachowanych reliktów było coraz mniej a równocześnie coraz większe trudności napotykano w zbieraniu materiału informacyjnego. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki na terenach położonych nad samą granicą dawnego zaboru musiał znacznie wcześniej zaginąć. Podobną sytuację stwierdzono na terenach położonych na wschód od Tarnogrodu w okolicy Łukowej i Woli Różanieckiej. W tych stronach strój Zaczynał wyraźnie ubożeć. Haft nie był tu już zjawiskiem powszechnym, a nazwy niektórych części stroju uległy zmianie. W 1954 r. przeprowadzono specjalne badania nad zasięgiem południowym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W tym celu przebadano południową granicę etniczną polsko-ruską, wzdłuż dawnej granicy zaboru. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nie był dotychczas bliżej znany, a co ważniejsze, nie był uważany za jakąś jednolitą i odrębną całość. Dopiero szczegółowe prace badawcze prowadzone w terenie umożliwiły gruntowne poznanie tego stroju, wykrycie cech odrębnych i ustalenie jego zasięgu. Nie było to rzeczą łatwą, bo i obszary położone w sąsiedztwie, zwłaszcza na wschodzie i północy, również oczekują na zbadanie.


Ryc. 56. Spinka do koszuli. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1958.

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: