Biłgorajnik

czyli
Słownik Krajoznawczy Miasta i Gminy Biłgoraj

Praca na Ogólnopolski Młodzieżowy Konkurs
"POZNAJEMY OJCOWIZNĘ"

pisana pod kierunkiem
Tomasza Brytana

Paweł Zań
Urodzony 11.04.1981 r. w Tarnogrodzie.
Zamieszkały w Biłgoraju ul. Stanisława Nowakowskiego 88, 23-400 Biłgoraj
Uczeń III kl. Liceum Ogólnokształcącego im. ONZ w Biłgoraju.
Prezes SKKT - PTTK przy LO im. ONZ w Biłgoraju.
Oddział PTTK Biłgoraj.

Marcin Derylak
Urodzony 18.09.1981r. w Biłgoraju.
Zamieszkały w Biłgoraju ul. Krzeszowska 35, 23-400 Biłgoraj
Uczeń III kl. Liceum Ogólnokształcącego im. ONZ w Biłgoraju.
Członek komisji rewizyjnej SKKT-PTTK przy LO im. ONZ w Biłgoraju.
Oddział PTTK Biłgoraj.


Wstęp

Jest nas dwóch: Paweł Zań i Marcin Derylak. Jesteśmy kolegami z jednej klasy, a mianowicie z III "f" LO im. ONZ w Biłgoraju. Znamy się od pierwszej klasy szkoły podstawowej. Od tamtej pory razem uczęszczaliśmy do "podstawówki", a teraz do liceum.

Moja, czyli Pawła, "przygoda" z "Ojcowizną" zaczęła się w roku 1997, kiedy to pod kierunkiem naszego obecnego opiekuna pana Tomasza Brytana, napisałem pracę pt. "Kopijnik", która to nazwa oznacza pomnik wystawiany bohaterskim Węgrom na ich grobach. Jest to opowieść o Węgrze hr. mjr Edwardzie Nyary’m i jego bardzo ciekawym życiu, wędrówce przez pół Europy podczas: uczestnictwa w "Wiośnie Ludów" na Węgrzech; wyprawy "Tysiąca Koszul" Garibaldiego, wojny krymskiej, a w końcu uczestnictwa w naszym polskim Powstaniu Styczniowym, podczas którego zmarł w Zwierzyńcu z ran odniesionych w bitwie pod Panasówką. Moją drugą pracą na konkurs "Poznajemy Ojcowiznę" pisaną rok temu również pod kierunkiem pana Tomasza Brytana, była praca pt. "Nasz dom na turystycznym szlaku". Pisałem ją razem z moją młodszą siostrą Agnieszką. Opisaliśmy w niej najbliższą okolicę naszego domu, jej historię, losy, stan obecny. Wykonaliśmy tak jakby inwentaryzację krajoznawczą terenu o promieniu 3 km od naszego domu, przedstawiając zabytki architektury, kościoły, kapliczki, cmentarze, miejscowości itp. ... .

Zaś moja, czyli Marcina, "przygoda z Ojcowizną" bierze swój początek rok później niż Pawła. Napisałem wtedy pracę pt. "Potyczki na Ziemi Biłgorajskiej w 1863 roku". Pisałem ją również pod kierunkiem pana Tomasza Brytana. Opowiada ona nie tylko o potyczkach z zaborcą na Ziemi Biłgorajskiej podczas powstania styczniowego, lecz także o ludziach i o miejscach, na których powstanie odcisnęło swoje piętno.

W tym roku postanowiliśmy połączyć swoje siły i stworzyć coś naprawdę niepowtarzalnego. Poprzednie doświadczenie i wiedza, a także odbyte wycieczki rowerowe po okolicy, wertowanie przewodników, książek historycznych i krajoznawczych zaowocowało tym właśnie BIŁGORAJNIKIEM. Przydało się również największe źródło informacji jakim jest obecnie internet i jego zasoby. Do tej pory nikt nie zebrał wiedzy historycznej i krajoznawczej o naszym terenie w jedną całość. Pisząc nasze poprzednie prace przymierzaliśmy się do stworzenia takiej pracy jak ta nasza obecna. No i stało się. Biłgorajnik trzymany w ręku to po prostu "Słownik Krajoznawczy Miasta i Gminy Biłgoraj". Pragnęliśmy, aby zawarł w sobie wiadomości o wszystkich miejscach naszego miasta i gminy. W nim opisaliśmy, oprócz historii miejscowości, charakterystyczne dla regionu: strój ludowy, sitarstwo, garncarstwo, łubiarstwo, czy też zwyczaje ściśle związane z mieszkańcami naszej okolicy. Wspomnieliśmy o ciekawych miejscach, opisaliśmy rzeki, rezerwaty, wzniesienia. Terenem, którym zajęliśmy się było miasto i gmina Biłgoraj, ponieważ takie rozróżnienie występuje po zmianach administracyjnych na początku lat 90-tych. Mamy nadzieję, że praca ta stanie się nie tylko źródłem informacji, lecz także pasjonującym przewodnikiem po naszym mieście i gminie Biłgoraj, dla krajoznawców, turystów, czy też mieszkańców tego kawałka - "Biłgoraja, pajdy kraju".


Andrzejówka - wieś. Ludność 229 (1999) osób. Położona przy szosie, łączącej Bukowę z Korytkowem Dużym. Należała do Ordynacji Zamoyskiej. Ochotnicza Straż pożarna została założona tu w 1938 r. przez Franciszka Myszaka, Kazimierza Marczaka, Jana Jargieło, Antoniego Marca. W środku wsi zabytkowy krzyż drewniany z XIX w. Na posesji Tadeusza Myszaka, 50 m od drogi do Korytkowa, rośnie pomnik przyrody - grusza pospolita (Pirus communis, obwód 250 cm, wysokość 11 m).

Badunia - łąki położone w pobliżu miejscowości Brodziaki.

Bagna - łąki położone w pobliżu miejscowości Andrzejówka.

Bagno Rakowskie - Rezerwat, torfowisko przejściowe z bardzo rzadkimi roślinami północnymi i atlantyckimi, wśród których występują m.in. rosiczki, wąkrota zwyczajna i turzycowata.

Bagno - część wsi Sól.

Bagno - łąki położone w pobliżu miejscowości Nowy Bidaczów.

Bagno - łąki położone w pobliżu miejscowości Biłgoraj.

Bajury - łąki położone w pobliżu miejscowości Andrzejówka.

Balask -element zdobniczy ucha naczynia glinianego, rodzaj reliefu zdobniczego. Wykonywany był przez garncarzy w Starym i Nowym Bidaczowie. Jest to połączenie wałeczka z guzami.

Bębły - łąki położone w pobliżu miejscowości Andrzejówka.

Biała Łada (Polska Łada) - rzeka. Największa rzeka w gminie Biłgoraj. Jej długość od źródeł do ujścia wynosi ok. 56 km Biała Łada nazywana była dawniej Polską Ładą w przeciwieństwie do Łady Ruskiej (obecnie Czarna Łada). Pomiędzy tymi rzekami przebiegała pradawna granica pomiędzy Małopolską a Rusią, a do okresu zaborów granica pomiędzy województwem lubelskim a wielkim województwem ruskim. W okresie zaborów nazwa rzeki uległa zmianie na obecną. Biała Łada bierze swój początek w okolicy miejscowości Łada, następnie przepływa przez miasteczko Goraj, Radzięcin, Wolę Radzięcką, Wolę Kątecką, Kąty, Rzeczyce, Sokołówkę, Karolówkę, Korytków, Nadrzecze, Majdan Gromadzki, Gromadę, miasto Biłgoraj. W Soli łączy się z Czarną Ładą i dalej płyną razem jako Łada, która wpada do Tanwi w okolicach wsi Łazory. Źródła historyczne podają, że w okolicach Biłgoraja Biała Łada była na tyle głęboka i szeroka iż poddani Jana Zamojskiego i Adama Gorajskiego pływali po niej szkutami, tocząc nawet ze sobą niewielkie bitwy rzeczne. Aktualnie jej szerokość u ujścia wynosi ok. 5 m.

Bies - rzeka, patrz Kurzynka

Biłgoraj - miasto powiatowe. Dawniej Biełgoraj. Miasto położone na Równinie Biłgorajskiej w pobliżu krawędzi Roztocza w widłach rzek Biała i Czarna Łada. 190 m n.p.m. (645 stóp n.p.m.), 50°53’ szerokości geogr. i  22°45’ długości geogr., w pn-zach części województwa lubelskiego, przy ważnych szlakach drogowych: Warszawa-Lublin-Przemyśl-Ukraina. Hrubieszów (granica Polski)-Rzeszów-Kraków, oraz kolejowych na linii hutniczo-siarkowej łączącej kraje b. ZSRR z Górnym Śląskiem (Zamość-Stalowa Wola-Kraków). Lokowany dokumentem z 10 września 1578 r. na prawie magdeburskim przez Stefana Batorego. Oto jego fragmenty:

(...)Stefan z Bożej Łaski Król Polski, Wielki Książe Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki i Inflancki pan i dziedzic(...). Oznajmiamy obecnym naszym listem, komu to wiedzieć należy, teraz i w przyszłości ten akt oglądającym, iż rekomendowali nam liczni doradcy nasi wierne służby szlachetnie urodzonego Adama Gorajskiego, które nam i Rzeczypospolitej Królestwa naszego oddawał i oddaje. Chcąc zatem nagrodzić tego rodzaju służby, a zarazem okazać naszą wdzięczność i szczególną łaskę, pozwalamy mocą niniejszego listu naszego na nowym korzeniu wybudować i założyć miasto noszące nazwę Biełgoraj. Aby zaś to miasto Biełgoraj przyszło do lepszego stanu i dla jego rozwoju dajemy jego wszystkim obecnym i przyszłym mieszkańcom prawo niemieckie, które nazywają magdeburskim (...).

Adam Gorajski należał do średniej szlachty województwa lubelskiego. Był wykształcony i majętny, zaliczał się do czołówki światłych ludzi w Polsce czasów renesansu. Był deputatem do Trybunału Koronnego, pełnił funkcję marszałka sejmiku. Z wyznania był kalwinem. Przyczyną powstania miasta była potrzeba zaistnienia na tych terenach ośrodka miejskiego, w którym mieszkańcy wsi (założonych tu wcześniej przez Gorajskich) mogliby sprzedawać swoje produkty oraz nabywać towary potrzebne do życia czy tez produkcji rolnej i leśnej. W tym należy upatrywać głównej przyczyny podjęcia przez Adama Gorajskiego decyzji o budowie nowego miasta. Od XVII wieku miasto słynęło z wyrobu sit i przetaków z włosia, łyka, jedwabiu lub drutu; oraz łubiarstwa: wycinanie drewnianych łubów na ramy do sit. Rejestr poborowy z 1626 r. wylicza tu około 50 rzemieślników. W 1678 r. pogłówne płaci tu wojewoda lubelski od osoby administratora, 2 córek, 1 sługi szlachty, 1 księdza obrządku greckiego, 4 dworskich, 123 mieszczan, 16 rzemieślników, 35 Żydów. W 1648 r. miasto zostało zniszczone przez wojska kozackie Bohdana Chmielnickiego. Po Gorajskich miasto przeszło w 1655 r. na własność Reyów. W tym też roku zostało zniszczone przez Szwedów. W 1693 r. włości biłgorajskie nabył Stanisław Antoni Szczuka. Przed 1755 r. znalazło się w posiadaniu Potockich. Miasto było głównym ośrodkiem wyrobu sit. W 1873 r wyrobiono 1450.000 sztuk o wartości około 150.000 rubli. Męska część ludności wyruszała zwykle w różne strony kraju i za granicę z towarem do sprzedaży. W latach 1578-1668 istniał tu zbór kalwiński. W 1634 r Zbigniew Gorajski, odnawiając przywilej erekcyjny, zastrzegł, by każdy właściciel domu dostarczał pastorowi furę drew rocznie. Katolicy mieli w 1604 r małą kapliczkę. Późniejszy dziedzic Marcin Szczuka założył stojący dotąd kościół parafialny katolicki, przed którym stoi słup z datą 1699 r. Przed 1755 r. znalazło się w posiadaniu Potockich. W 1781 r. było tu 368 domostw. W 1772 r. tereny te znalazły się w zaborze austriackim. W 1806r. władzę nad dobrami biłgorajskimi przejął Stanisław Nowakowski - szambelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, poseł na sejm ziemi tarnogrodzkiej. W latach 1805-1815 ziemie te znalazły się w Księstwie Warszawskim, później w Królestwie Polskim. Mieszkańcy miasta wzięli masowo udział w powstaniu listopadowym i powstaniu styczniowym. W 1859 r. liczył 500 domostw i 5434 mieszkańców, w tym 2070 Żydów. W 1890 r. było zapisanych do ksiąg stałej ludności 8.135, w tym 1.079 nieobecnych, niestałych było 115. Wśród zapisanych do ksiąg stałej ludności było: 661 prawosławnych, 4.094 katolickich, 3.430 Żydów. W Biłgoraju przed II wojną światową mieszkało 5010 Żydów i 3175 Polaków. W powstańczych bojach 1863 roku, na Ziemi Biłgorajskiej, szczególnie wsławiły się partie powstańcze Leona Czechowskiego, Kajetana "Ćwieka" Cieszkowskiego, gen. Antoniego Jeziorańskiego oraz Marcina "Lelewela" Borelowskiego. 11.09.1939 r. hitlerowscy dywersanci podpalili miasto, spłonęło wtedy około 500 budynków - drewniana zabudowa miasta. W 1939 r. powstały tu pierwsze komórki Służby Zwycięstwu Polsce (przekształcone w 1940 r. w Związek Walki Zbrojnej, a w 1942 r. w Armię Krajową). Biłgoraj położony strategicznie wśród kompleksów leśnych Puszcza Solska i w bezpośrednim sąsiedztwie Lasów Janowskich, odegrał dużą rolę w walce z okupantem. Wiodącą rolę w walce odegrał tutaj oddział partyzancki AK pod dowództwem Józefa Steglińskiego "Corda", jak również oddziały Konrada Bartoszewskiego "Wira", Jana Kryka "Topoli" i Adama Haniewicza "Woyny". Odbywały się tutaj liczne pacyfikacje związane z planami utworzenia terenu osadniczego dla Niemców. Od kwietnia 1944 r. funkcjonował w mieście obóz przejściowy dla przesiedleńców, zaś w maju utworzono następny w pobliskiej wsi Puszcza Solska. 4.VII.1944 r. bezlitośnie zamordowano 63 partyzantów w lesie na Rapach. 24.VII.1944r. Biłgoraj został wyzwolony z pod okupacji niemieckiej. W wyniku wojny miasto zostało zniszczone w 80%. Dawniej Biłgoraj składał się z części najstarszej miasta, Różnówki - dawnej osady dworskiej powstałej przy dworze i folwarku Różnówka. W 1954 r. dołączono do Biłgoraja Puszczę Solską-wieś powstałą przy klasztorze ojców franciszkanów. KOŚCIÓŁ RZYMSKOKATOLICKI w BIŁGORAJU p.w. CHRYSTUSA KRÓLA: Kościół ten jest najmłodszy z biłgorajskich świątyń. Powstał w 1982 r. parafia istnieje od 1984 r. Świątynia jednonawowa, w ołtarzu znajduje się obraz Chrystusa Króla. Wyposażenie kościoła jest skromne, budynek ma estetyczne otoczenie, na które składa się trawnik z ozdobnymi gatunkami świerków srebrzystych, jałowce i tuje. Przy kościele jest kamienna, rzeźbiona figura Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. Obok kościoła zbudowany jest dom parafialny. Z terenu kościelnego możemy podziwiać panoramę Puszczy Solskiej, z widocznym kościołem św. Marii Magdaleny. KOŚCIÓŁ p.w. ŚW.JERZEGO: Pierwsza świątynia drewniana istniała tu już w połowie XVIII wieku. Obecny kościół został wzniesiony w latach 1790-1793 z inicjatywy ks. Jana Zieniewicza. Był to kościół greckokatolicki. 28.V.1798 r. został konsekrowany przez unickiego biskupa chełmskiego Porfirego Wyżyńskiego. W latach kasaty unii zmieniono go na cerkiew prawosławną. W 1916r. cerkiew została zamknięta po opuszczeniu jej przez ostatniego proboszcza prawosławnego. 27.X.1919 r. nastąpiło oddanie cerkwi katolikom obrządku łacińskiego, a w listopadzie 1919 r. rekoncyliacja. W czasie remontu w 1919 r. zatarto cechy stylowe kościoła. Po spaleniu kościoła WNMP przez pewien czas tutaj odprawiano wszystkie nabożeństwa. W 1942 r. świątynię przejęli prawosławni. Po zakończeniu II wojny światowej znalazła się znowu w rękach katolików. Po wojnie odnowiono wnętrze (1952, 1970), zakupiono nowe ławki i szereg innych przedmiotów koniecznych do funkcjonowania świątyni. W 1984 r. erygowano parafię. Kościół jest murowany z cegły, otynkowany, jedna ława prostokątna, po obu stronach prezbiterium zakrystie Chrystusa Ukrzyżowanego. Wewnątrz świątyni na ścianach umieszczono epitafia i 4 olejne obrazy. W 1982 r. rozpoczęto budowę domu rektoralnego z salami katechetycznymi. Na cmentarzu przykościelnym znajduje się drewniany krzyż z 1841 r. KOŚCIÓŁ p.w. WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY: Dokładny czas powstania parafii w Biłgoraju jest trudny do ustalenia. Założyciel miasta - Adam Gorajski był Kalwinem. Zakładając miasto w 1578 r. chciał z niego uczynić ośrodek życia kalwińskiego. Obok istniejącego zboru kalwińskiego, na początku XVIII w. zorganizowano tu parafię dla wiernych obrządku grecko-katolickiego. Posiadali oni cerkiew św. Jura, która funkcjonowała do kasaty Unii w 1875 r. Dużą grupę wyznaniową stanowili wyznawcy judaizmu, dla nich założono synagogę. Katolików obrządku łacińskiego była tu tylko znikoma ilość. Pierwsze źródłowe informacje o łacińskiej parafii Biłgoraj pochodzą z roku 1624. Podają one, że w 1604 roku została wzniesiona mała, drewniana kaplica. Jednak dopiero z roku 1644 są pierwsze dane o obsadzie personalnej parafii. W tym bowiem roku sprowadzono Franciszkanów z Zamościa do parafii Puszcza Solska, gdzie był już kościół i obszerny, piętrowy klasztor. Była to fundacja rodziny Zamoyskich. Franciszkanie z Puszczy Solskiej mieli zleconą także obsługę kościoła w Biłgoraju. Ta sytuacja istniała zapewne do 1717 roku, kiedy to mianowano pierwszego proboszcza tej parafii ks. Jana Mroczkowskiego. Prawdopodobnie w 1692 roku nastąpił podział na dwie parafie: Biłgoraj i Puszcza Solska. W roku 1700 na miejscu dawnego zboru kalwińskiego został wybudowany drewniany kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP z fundacji ówczesnego właściciela miasta Stanisława Antoniego Szczuki. Świątynia była, cała drewniana, kryta gontem, posiadała dwoje drzwi, z posadzką z cegły wewnątrz. Znajdowały się w niej dwa ołtarze: ołtarz wielki z obrazem Matki Bożej Częstochowskiej i drugi ołtarz z obrazem Trójcy Świętej oraz chór z organami. W latach 1732-1755 wybudowano kościół murowany istniejący do dziś. Budowę rozpoczęto w 1732 roku z fundacji ks. Mateusza Pawłowicza, a zakończono w 1755 dzięki hrabiostwu Marii i Eustachemu Potockim. Kościół konsekrował 6 czerwca 1778 roku ówczesny sufragan chełmski bp Melchior Kochnowski. Początkowo parafia należała do diecezji chełmskiej, a następnie do lubelskiej. Kilkakrotnie zmieniała swą przynależność dekanalną: Turobin, Krasnystaw, Urzędów i Tarnogród. Dekanat biłgorajski został utworzony w 1865 roku. Parafia prowadziła szkołę. Pierwsze wzmianki o jej istnieniu pochodzą z 1717 roku. Parafia prowadziła również szpital dla ubogich od XVIII do końca XIX wieku. Parafia zmieniała swe granice. Przybywały lub ubywały nowe miejscowości. Aktualnie parafia swym zasięgiem obejmuje część miasta Biłgoraja oraz okoliczne wioski. Kościół zbudowany jest w stylu późnego baroku. Remontowany w latach 1827-1842, 1880-1883. W czasie II wojny światowej, w dniu 11 września 1939 roku spłonął wraz z większą częścią miasta. Na jesieni 1939 roku zabezpieczono sklepienie spalonego kościoła by nie runęło. Następnie staraniem mieszkańców kościół odbudowano zachowując dawny wygląd. W 1942 roku kościół był już czynny. Ołtarze wewnątrz kościoła są drewniane dopasowane do barokowego stylu świątyni. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Matki Bożej Wniebowziętej, namalowany w 1980 roku przez siostrę zakonną Bernardę ze Zgromadzenia Sióstr Sercanek. Ołtarze boczne: po prawej ołtarz Matki Bożej Częstochowskiej i św. Józefa, polewej ołtarz- obraz Przemienienia Pańskiego i św. Antoniego, w kaplicy bocznej obraz św. Mikołaja. Wyposażenie pozostałe: konfesjonały i ławki pochodzą z okresu po II wojnie światowej. Na chórze muzycznym znajdują się 16-głosowe pneumatyczne organy z 1959 roku, zbudowane przez firmę Kamińskich z Warszawy. Jest też kamienna chrzcielnica z 1828 roku. Na cmentarzu przykościelnym znajdują się dwie zabytkowe figury: na kamiennym cokole kapliczka z 1669 roku oraz słup z kamiennym krzyżem z XIX wieku. Na terenie parafii, najczęściej na skrzyżowaniu dróg, albo na skraju wiosek, wśród drzew znajdują się liczne kapliczki i krzyże. Po zakończeniu II wojny światowej wszyscy księża dziekani przyczynili się do upiększenia kościoła i rozbudowy obiektów przykościelnych. W 1967 r. wybudowano nową plebanię i dom katechetyczny oraz zakupiono nowe dzwony, w 1990-1991 dokonano złocenia wnętrza kościoła. CMENTARZ RZYMSKOKATOLICKI BIŁGORAJU: Znajduje w się u zbiegu ulic Lubelskiej i Zielonej. Został założony w latach 1874-1877 jako kontynuacja cmentarza przy ulicy Lubelskiej położonego po przeciwnej stronie w odległości około 100 metrów, czynnego od końca XVIII wieku do 1877 r. Uznanego w 1977 r. za zabytek i przeznaczonego na lapidarium sztuki sepulkralnej (cmentarnej). Nowo powstały cmentarz rzymskokatolicki sąsiadował z cmentarzem obrządku wschodniego, założonego w połowie XIX wieku i cmentarzem wojskowym stacjonującego w mieście 13 Pułku Kozaków Dońskich. Podczas I wojny światowej na dawnym cmentarzu wojskowym utworzono kwaterę wojenną. Pochowano w niej także żołnierzy poległych w II wojnie światowej. Z czasem cmentarze połączyły się ze sobą tworząc jeden o kształcie wydłużonego czworoboku o powierzchni 3,26 ha i podziale na kwatery. Na cmentarz prowadzą dwie bramy z 1900 roku. Brama główna jest późnobarokowa, przy niej bierze początek główna aleja. Druga brama prowadzi na cmentarz wojenny, na którym znajdują się wspomniane groby i kopiec ziemny z okresu I wojny światowej, groby żołnierskie z września 1939 roku, oraz groby partyzantów. Na wprost bramy znajduje się obelisk upamiętniający bohaterów walk o wolność z lat 1939-1944, a na lewo pomnik katyński - duży metalowy krzyż, mający upamiętnić śmierć polskich oficerów zamordowanych w Katyniu, Ostaszkowie, Starobielsku i innych miejscach kaźni na terenie byłego ZSRR. Wśród grobów można wyróżnić: groby oficerów 13 Pułku Kozaków Dońskich z okresu zaboru rosyjskiego; grób Franciszka Wincentego Janusa, weteranapowstania styczniowego zmarłego w 1933 r.; grób Michała Pękalskiego, pedagoga i regionalisty, założyciela muzeum w Biłgoraju; grób księdza Czesława Koziołkiewicza, prałata domowego Ojca Świętego, proboszcza parafii WNMP; grób doktora Stanisława Pojaska, dyrektora szpitala biłgorajskiego; grób Józefa Dechnika, członka KC PZPR i I sekretarza KP PZPR; grób dowódcy partyzanckiego i komendanta rejonu biłgorajskiego Armii Krajowej Józefa Steglińskiego "Corda"; kwatery z mogiłami żołnierzy polskich poległych we wrześniu 1939 r. (42 w tym 6 oficerów i podchorążych, 15 szeregowców i 21 nieznanych); kaplica w której chowani są księża z parafii WNMP. Rośnie tu około 200 drzew m.in.: brzozy, lipy, tuje, klony, wiązy, jesiony, kasztany, robinie (akacje), topole, olchy, świerki. Rośnie tu 5 pomników przyrody: 2 lipy drobnolistne (obwód 310, 430 cm, wysokość 20 m); 2 robinie akacjowe (obwód 300, 320 cm, wysokość18 m); klon pospolity (obwód 320 cm, wysokość 20 m). Cmentarz ogrodzony jest metalowymi przęsłami przy kamiennych słupach na podmurowaniu. Cmentarz użytkowany jest od 120 lat i brakuje już miejsca na pochówek, dlatego niedługo zostanie zamknięty. Nowy cmentarz powstaje poza zabudowaniami miasta przy drodze do Dąbrowicy. Obecna powierzchnia miasta wynosi około 21 km kwadratowych, ludność około 26 tys., gęstość zaludnienia wynosi 1238 osób na km kwadratowy, procent ludności wiejskiej wynosi 0%, miejskiej 100%.

Biłgorajska Równina - Piaszczysta równina w Kotlinie Sandomierskiej. Znajduje się pomiędzy Doliną Dolnego Sanu a Wyżyną Lubelską i Roztoczem. Pochyla się w kierunku zachodnim. Jej powierzchnia urozmaicona przez liczne wydmy i podmokłe zagłębienia z torfowiskami i jeziorami. Jest to kraina leśno-łąkowa (na wschód Puszcza Solska), z pięknymi borami sosnowymi. Tutejsze lasy od nizin środkowopolskich różni występowanie jodły i buka, a także świerku. U stóp Roztocza występuje ciąg źródeł, z których biorą początek małe rzeczki, które spływają ku zachodowi. Wzdłuż południowej granicy regionu płynie Tanew, na północy zaś Sanna.

Bliskie Drogi - Droga między Banachami a Pszczelną. Tędy po boju pod Ciosmami przekroczyła szosę większa część zgrupowania AL. partyzanci natknęli się na kolumnę niemieckich samochodów i z bliskiej odległości ostrzelali ją. Kilka wozów zniszczyli. Poległo i zostało rannych wielu żołnierzy niemieckich. Zdobytą broń zatopiono w niewielkim stawie koło wsi Sól.

Bogacki Koniec - część wsi Ruda Solska.

Bojary - dawniej wieś, obecnie dzielnica miasta Biłgoraj. Położona na północ od niego. 2 IX1 863 r. stoczono tu jedną z potyczek powstania styczniowego.

Borek - las. Znajduje się w granicach administracyjnych miasta Biłgoraj. Pomiędzy laskiem, a rzeką Czarną Ładą znajduje się nowo powstała oczyszczalnia ścieków. Wybudowano ją na podstawach starej oczyszczalni.

Borowina - pole położone w pobliżu miejscowości Ruda Solska.

Borowiny - pole, łąki położone w pobliżu miejscowości Nowy Bidaczów.

Bory Biłgorajskie - kompleks lasów i bagien. Bory Biłgorajskie obejmują ogromny kompleks podmokłych lasów i bagien na glebach bielicowych, wytworzonych z piasków luźnych i słabo gliniastych. Bezleśne lub pokryte zaroślami bagna (Rakowskie, Obary) pokrywają przede wszystkim torfowiska przejściowe, rzadziej wysokie. Wilgotne lasy należą niemal wyłącznie do borów sosnowo-dębowych, sosnowych. Piaszczyste wzniesienia i wydmy pokrywają ubogie lasy sosnowe. Z osobliwych roślin dość często występuje: rośliny z rodziny widłaków, gnidosz królewski, wąkrota zwyczajna, przygiełka brunatna, rosiczka pośrednia, bagnica torfowa, rosiczka okrągłolistna. W lasach występuje szczególnie dużo grzybów, jagód, co dodatkowo uatrakcyjnia ten teren jako doskonały obiekt turystyczny, krajoznawczy, wypoczynkowy oraz naukowo-dydaktyczny.

Borówki - pole, ogródki działkowe położone w granicach Biłgoraja.

Braszczka - rzeka. Rzeka jest dopływem Stoku. Płynie z miejsca pomiędzy wsiami Wola Mała i Ratwica, w kierunku Biłgoraja.

Brodziaki - wieś.Ludność liczy 104 (1999) osoby. Wieś powstała w XIX wieku (25 gospodarstw na polanie). W przeszłości Brodziaki wchodziły w skład Ordynacji Zamojskiej. W końcu czerwca 1943 roku były wysiedlone w ramach akcji Wehrwolf. W lesie otaczającym wieś w jesieni 1943 roku utworzony został oddział partyzancki grupujący żołnierzy AK z rejonu biłgorajskiego i żołnierzy Szarych Szeregów. Oddziałem dowodził por. Józef Stegliński "Cord". We wsi liczne chałupy biłgorajskie, słupowa kapliczka z 1848r z przepięknym, rzeźbionym w drzewie Jezusem Frasobliwym.

Brzeziny - łąki położone w pobliżu miejscowości Bukowa.

Brzezowskie - pole położone w pobliżu miejscowości Stary Bidaczów.

Brzózka - rzeczka położona w pobliżu miejscowości Wola Duża.

Brzuski - łąki, pole położone w pobliżu miejscowości Sól.

Buczek - patrz Byczek.

Budy - część Biłgoraja.

Budy - część wsi Podlesie.

Bukowa - rzeka. Inne nazwy rzeki to Bukowna, Bukowy Potok. Prawy dopływ Sanu, płynie w Kotlinie Sandomierskiej, przez Równinę Biłgorajskado Dolnego Sanu. Długa na 54,2 km, powierzchnia dorzecza 661,9 km? . Posiada źródła na wysokości 218 m n.p.m. koło wsi Korytków Mały - na południe od Frampola przepływa przez Lasy Janowskie, swoje ujście ma poniżej Jastkowic na wysokości około 157 m n.p.m. (rezerwat leśny - Samdomierska Puszcza). Średni spadek 1,2‰, średni przepływ (1966-1970) przy ujściu 4,4 m? /s. Maksymalna rozpiętość wahań wody stanów wody w dolnym brzegu 2,8 m. Główne dopływy: Branew, Biała, Gilówka. W dorzeczu znajdują się liczne stawy. Ważniejsze miejscowości nad rzeką: Bukowa, Momoty Górne.

Bukowa - wieś. Ludność 654 (1999) osoby. Wieś leży nad rzeką Bukową, dopływem Sanu. Jest położona przy pn-zach granicy gminy Biłgoraj. Osada należała od 1644 roku do parafii w Puszczy Solskiej. W 1827 roku wieś liczyła 12 domostw i 63 mieszkańców. Mieszkańcy Bukowej trudnili się łubiarstwem, bednarstwem, kołodziejstwem, wyrobem łyżek i wrzecion, a w końcu tkactwem i włosionkarstwem. Miejscowość ta była dużym ośrodkiem bartniczym, wyrobu smoły, dziegcia i węgla drzewnego. W Bukowie trudniono się także garncarstwem. Według informacji sołtysa z tejże wsi, z roku 1948, garncarstwo miało się tu zacząć "bardzo dawno". W okresie przed II wojną światową pracowało we wsi 6 garncarzy. W 1948 r. żyła jeszcze kobieta, która znała wyrób naczyń, ale już nie pracowała z powodu złego stanu zdrowia. We wsi można jeszcze spotkać drewnianą XIX-wieczną zabudowę. Do obiektów tego typu można zaliczyć drewnianą kapliczkę Chrystusa Frasobliwego z 1838 r. autorstwa Michała Tekli. W 1938 r. Adam Dziduch założył we wsi Ochotniczą Straż Pożarną. 15 IX 1939 r. stacjonował tu 73 pułk piechoty 23 Dywizji Piechoty. W latach 1940-42 Niemcy urządzili we wsi obóz przejściowy, przede wszystkim dla Żydów. W obozie przebywało jednocześnie 150 więźniów. Wieś jest centrum sztuki ludowej: zamieszkały tu Józef Świąder zajmuje się plecionkarstwem (wyplataniem rzeczy użytkowych z włosia, wikliny, łubów, słomy); natomiast Antoni Frączek i Andrzej Małysza zajmują się snycerstwem; a Tadeusz Małysza zajmuje się plastyką obrzędową. KOŚCIÓŁ RZYMSKOKATOLICKI p.w. św. ANDRZEJA BOBOLI: w 1951 roku rozpoczęto budowę kościoła w Bukowej według projektu tamtejszego mieszkańca Józefa Blachy, wkrótce budowę przerwano. Ponownie wznowiono ją w 1956 r według projektu architekta powiatowego z Biłgoraja. Budowę dokończono w 1957 r i wtedy też nastąpiło poświęcenie kościoła. Świątynia budowana była pod nadzorem cieśli Jana Wasąga z Ciosmów. Kościół usytuowany jest w środku wsi, zwrócony prezbiterium na południe. Osadzony jest na podmurówce, drewniany, konstrukcji słupowo-ramowej (szkieletowej), obustronnie oszalowany, jedno nawowy, z wieżą nad kruchtą. Nawa założona jest na rzucie prostokąta, przed nią małakruchta (w dolnej kondygnacji wieży). Od południa prezbiterium na rzucie kwadratu, z obu jego stron prostokątne zakrystie z małymi przedsionkami przylegającymi do bocznych ścian nawy. W przedniej części nawy jest chór muzyczny wsparty na dwóch kolumnach, część chóru mieści się również w kruchcie, gdzie też są schodki przy jej lewej ścianie. Wewnątrz ściany są oszalowane, nawa i prezbiterium przykryte stropami z fasetami zaokrąglonymi przy ścianach bocznych. Strop prezbiterium jest niższy o około 80 cm od stropu nawy. Podłogi z desek. W widoku zewnętrznym kościół nawiązuje do rozwiązań tradycyjnych. Z frontu nad kruchtą ma niewielką wieżę na rzucie kwadratu, ze ścianami zamkniętymi trójkątnymi szczycikami, na których jest osadzony smukły, wysoki ostrosłup zwieńczony krzyżem. Wyższa nawa i niższe od niej prezbiterium przykrywają dachy trójpołaciowe, podbite blachą. Na końcu kalenicy dachu prezbiterium, umieszczona jest mała wieżyczka o kształcie analogicznym do wieży frontowej. Ściany zewnętrzne kościoła są oszalowane deskami przybijanymi pionowo z listwowaniem. W tylnym lewym narożniku cmentarza kościelnego ustawiona jest stalowa konstrukcja dzwonnicy. Pomniki przyrody we wsi: 50 m od kościoła rośnie lipa drobnolistna (obwód 615 cm, wysokość 28 m); lipa drobnolistna (obwód 400cm, wysokość 25 m) na terenie gospodarstwa Wacława Małka (5 m od drogi); lipa drobnolistna (obwód 515 cm, wysokość 20 m) obok zabudowań gospodarczych Jana Strzęciwilka; klon pospolity (obwód 320 cm, wysokość 22 m) na terenie gospodarczym Czesława Myszaka, po prawej stronie od bramy; wiąz szypułkowy (obwód 305 cm, wysokość 20 m) w sąsiedztwie zabudowań Aleksandra Małka.

Burka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Wełniana spódnica noszona zimową porą zamiast fartucha.

Byczek - wieś. Zamieszkuje ją obecnie 73 osoby. Była część wsi Ciosmy. Położona jest w lesie na południe od Ciosmów.

Cepuch - patrz: piec garncarski.

Chamełka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Drewniana, a w późniejszych okresach tekturowa obręcz noszona pod zawiciem czepca kobiecego. Nadawała ona czepcowi okrągły kształt. Z czasem, nazwa chamełka, była używana jako nazwa dla czepca kobiecego.

Chlebna - przysiółek, część wsi Rapy Dylańskie.

Chołosznie - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Spodnie męskie, ubierane w zimie na lniane portki.

Chorosne - las położony w pobliżu miejscowości Korczów.

Chrosne - łąki położone w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Ciosmy - wieś. Zamieszkiwana przez 320 (1999) osób. Jest położona przy zachodniej części gminy Biłgoraj, przy drodze, nad rzeką. W XVII i XVIII wieku wieś nosiła nazwę Ciosmaki od nazwiska osadników, którzy ją założyli. Istniała tutaj węglarnia. Dobra Ciosmańskie były największą leśną jednostką organizacyjną w Ordynacji Zamojskiej. Ciosmy składały się z kilku części: Byczka, Knieji, Pszczelnej, Góry. W 1827 r. było tu 29 domostw, 185 mieszkańców. Pod koniec XIX wieku istniał tu niewielki ośrodek garncarski. Wyrobem naczyń glinianych zajmowało się tutaj dwóch braci, a po ich śmierci córka jednego z nich, aż do zamążpójścia. Obecnie ośrodek jest nieczynny. W marcu 1863 roku walczył z Moskalami , w lesie koło Ciosmów, oddział płk Leona Czechowskiego. W 1980 r. wieś ta została odznaczona Krzyżem Partyzanckim za udział ludności w ruchu oporu podczas II wojny światowej. Informuje nas o tym tablica upamiętniająca to, położona nieopodal wioski. Obok niej znajduje się pomnik z piaskowca zbudowany jako hołd żołnierzom września i partyzantom poległym w latach 1939-1944 w walce z okupantem niemieckim. W okolicznych lasach z 14 na 15 września 1939 r. Znalazła się GO "Jagmin" gen. Jana Jagmin-Sadowskiego zmierzającego w składzie Armii Kraków na odsiecz Lwowa. We wrześniu 1939 roku Ciosmy znalazły się także na drodze ewakuacji, z nad Sanu, 23 Dywizji Piechoty płk W. Powierzy. W czerwcu i w lipcu 1943 r wieś wysiedlona częściowo przez hitlerowców-wyłapywali głównie mężczyzn. 15 czerwca 1944 r po bitwie na Porytowym Wzgórzu kwaterowały we wsi oddziały Armii Ludowej. 15 VI 1944 r odpoczywało tu polsko-radzieckie zgrupowanie partyzanckie; atak sił hitlerowskich został odparty przez I brygadę AL im. Ziemii Lubelskiej i radziecki oddział Sergiusza Sankowa oraz część pozostałych oddziałów, które zaatakowały wroga od tyłu. Natarcie kawalerii kałmuckiej, szkolonej specjalnie do walki z partyzantami, powstrzymał pluton ubezpieczenia dowodzony przez Aleksandra Szmechta. Hitlerowcy zostali rozbici doszczętnie, partyzanci zdobyli ok. 200 koni, tabory z żywnością oraz bronią. W 1956r.założono we wsi Ochotniczą Straż Pożarną. Jej inicjatorem był Jan Stręciwilk. Najważniejszym zabytkiem architektury w Ciosmach jest drewniana leśniczówka w Kniei z 1860 roku i drewniana kapliczka z XIX wieku w Ciosmach i Pszczelnej. Wywodzi się stąd jeden z pierwszych znanych ludowych rzeźbiarzy Franciszek Ciosomak (1841-1914). We wsi znajduje się o pokaźnych rozmiarach dąb (obwód 6 m) na terenie posesji państwa Tutków. W osadzie spotkać można jeszcze relikty dawnego stroju ludowego. Na końcu wsi znajduje się mogiła nieznanych partyzantów.

Cyncylopol - wieś. Dawny przysiółek. Położona pomiędzy Igniatówką a Dylami. Zasiedla ją 34 (1999) osoby.

Czarna Łada (Ruska Łada) - rzeka. Dawniej zwana Ruską Ładą. Początek swój bierze w okolicach leśnej wsi Margole, następnie płynie lasami do wsi Brodziaki, przez Puszczę Solską, Dereźnię. W Soli łączy się z Białą Ładą. Jej całkowita długość nie jest dokładnie znana. Na prawie całym swym biegu rzeka ta nie jest uregulowana. Na moście obok dawnego klasztoru franciszkańskiego w Puszczy Solskiej zakonnicy pobierali "myto" za przekroczenie rzeki.

Czepiec - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Składał się z drewnianej chamełki (od niej pochodzi późniejsza nazwa czepca-chamełka), którą kobietą przymocowywała kosmykami włosów do głowy, następnie z czepka, czyli kawałka materiału lub siatki, który był rozciągnięty na chamełce, na końcu zakładano zatyczkę czyli długi pasek haftowanego materiału, który opasano na chamełce w celu przytrzymania czepka.

Człapa - część składowa koła garncarskiego. Używano jej do przymocowania koła do stołka lub ławy. Nazwą tą posługiwali się garncarze z Woli Dereźniańskiej.

Czostek - część wsi Podlesie.

Czostek - pole położone w pobliżu miejscowości Podlesie.

Czynowate płótno - płótno o splocie ukośnym, używane do wyrobu parcianki i innych elementów stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego.

Dąbrowa - las położony w pobliżu miejscowości Kajetanówka.

Dąbrowa - łąki położone w pobliżu miejscowości Stary Bidaczów.

Dąbrowica - rzeka. Bierze swój początek z bagien leśnych położonych za wsią Dąbrowicą, przez którą następnie przepływa, dalej płynie przez Kolonię Sól, obok dawnego folwarku w Soli, by połączyć się z Białą Ładą na początku wsi Sól. Podczas wiosennych roztopów poziom wody na rzece podnosi się czasami nawet o 1 m, podtapiając okoliczne wsie, zalewając łąki i pola. W upalne lato rzeczka ta częściowo przysycha. Dawniej swoimi wodami zasilała stawy rybnefolwarku Sól. W niej również pojono bydło folwarczne. Podczas II wojny światowej, Niemcy zmienili jej bieg; przybliżyli ją do zabudowań folwarcznych w których stacjonowały wojska. Żołnierzom niemieckim było za daleko codziennie rano "chodzić się myć" więc wykopali nowe koryto

Dąbrowica - wieś. Zamieszkiwana przez 891 (1999) osób. Położona na pn-zach od Biłgoraja przy drodze Biłgoraj-Ciosmy. Była wieś ordynacka. W 1827 r było tu 71 domostw i 360 mieszkańców. Ośrodek produkcji koszyków, łubianek, sit, rzeszot, gontów, łyżek i innych przedmiotów drewnianych, szczególnie łubów dla sitarzy. Wieś lokowana w XVI w. przez Gorajskich. W 1599 r. wieś wyrokiem sądu Trybunalskiego, podobnie jak Sól, przeszła z włości Gorajskiej do Ordynacji Zamojskiej. W roku 1631 była dzierżawiona wraz Solą przez Wojciecha Śrzedzińskiego. Wyrabiano tu także włosiankę i sita. W XIX w. w Dąbrowicy pojawiły się jako pierwsze w okolicy warsztaty do wyrobu siatki drucianej. W roku 1827 znajdowało się tutaj 71 domów i 360 mieszkańców. Wieś została zdziesiątkowana przez epidemię cholery w 1847 r., co upamiętniają dwa drewniane krzyże morowe. W 1926 r. z inicjatywy księdza Władysława Bargieły i Jana Bielaka powstała Ochotnicza Straż Pożarna. 11 IX 1939 r zatrzymał się tu sztab Armii "Kraków". W lipcu 1943 r. wieś została wysiedlona. 1957 r. - we wsi, w wyniku pożaru, spłonęło 145 budynków. W latach 1982 -1984 wybudowano kościół pw. św. Maksymiliana Kolbe, który jest obecnie kościołem parafialnym. Przez wioskę przebiega linia kolejowa Biłgoraj-Stalowa Wola i LHS (kolej szerokotorowa). Znajduje się tutaj stacja PKP i przystanki PKS oraz szkoła podstawowa. Z Dąbrowicą sąsiadują zabudowania Koloni Sól, wsi powstałej bezpośrednio przed II wojną światową. W Dąbrowicy tworzyli rzeźbiarze ludowi: Jacek Małek, Jan Marzec. KOŚCIÓŁ RZYMSKOKATOLICKI w DĄBROWICY: pw. św. Maksymiliana Marii Kolbe Jest to stylowy murowany kościółek, przykład nowoczesnej architektury sakralnej. Wzniesiony w latach 1982-1984. Kościół jest jednonawowy z zakrystią, obok znajduje się murowana z białej cegły, nie otynkowana, luźno stojąca dzwonnica. Budynek położony jest w połowie drogi między wiaduktem linii kolejowej, a drogą wiodącą do Biłgoraja.

Dereźnia Majdańska - wieś. Zamieszkiwana przez 259 osób (1999). położona na pd-zach od Biłgoraja. Dawna część wsi Dereźnia,

Dereźnia Solska - wieś. Ludność 513 osób (1999). Położona na pd-zach od Biłgoraja. Dawna część wsi Dereźnia. W 1927 r. z inicjatywy Sylwestra Mydlewskiego powstała Ochotnicza Straż Pożarna.

Dereźnia Zagrody - wieś. Ludność liczy 412 osób (1999). Położona na pd-zach od Biłgoraja. Dawna część wsi Dereźnia. W XVIII wieku powstał tu cech garncarski. Z czasem jednak podupadł znacznie i z początkiem bieżącego stulecia należał już do wymarłych. W 1912 r. przybysz z Nowego Bidaczowa, Andrzej Czyż, wznowił garncarstwo we wsi. Nauczył on garncarstwa m.in. Jana Kowala, który nauczył tego jeszcze kilka innych osób (Michała Muzykę, Mariannę i Magdalenę Kowal). Jednak II wojna światowa stała się czynnikiem, który spowodował przerwanie tego rzemiosła we wsi. Ostatni raz toczył tu glinę, w 1946 r., Wawrzyniec Wlaz, który przekwalifikował się na włosionkarza.

Dereźnia - łąki położone w pobliżu miejscowości Ruda Solska.

Dereźnia - wieś . Duża, niegdyś kilku częściowa wieś (200 m n.p.m.), liczy 1211 mieszkańców. W jej skład wchodziły wsie: Zofiampol, Dereźnia Majdańska, Dereźnia Solska, Dereźnia Zagrody. Należała do Ordynacji Zamoyskich. W XIX wieku ludność wioski została dopuszczona do produkcji sit, w związku z rozszerzeniem się rynku zbytu na nie. Był to ośrodek włosiankarski. W Dereźni na Czarnej Ładzie znajduje się czynny do dzisiaj młyn wodny z 1936 roku, napędzany jest turbiną wodną, jest własnością Franciszka Pintala. 16 IX 1939 r. pod Dereźnią Solską i Majdańską oraz pod Majdanem Starym i Nowym toczyła bój Krakowska Brygada Kawalerii i 3 Pułk Strzelców Podhalańskich. Lasy pomiędzy Dereźnią, a Wolą Dereźniańską zostały zniszczone przez silny huragan, który szalał tu wiosną 1982 r. Mieszkańcy wsi należą do parafii Puszcza Solska.. W wiosce znajduje się szkoła podstawowa.

Dereżniański Las - las. Położony na pn-wsch od Dąbrowicy.

Dębinki - część wsi Wolaniny.

Dębinki - las położony w pobliżu miejscowości Cyncynopol.

Doliny - łąki położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Dołki - las położony w pobliżu miejscowości Cyncynopol.

Droga Straceń - ulica Biłgoraja. Droga na Rapach, prowadząca do miejsca rozstrzelania partyzantów; patrz Rapy.

Duża Próchnica - łąki położone w pobliżu miejscowości Wola Duża.

Dwojaki - naczynia służące do donoszenia potraw w pole, podczas prac polowych. Jadło się bezpośrednio z tych naczyń. Inne spotykane nawy tych naczyń to: dwojniaki (Stary Bidaczów), dzwaki (Dereźnia, Kolonia Sól, Nowy i Stary Bidaczów, Dereźnia Zagrody).

Dwojniaki - patrz: dwojak.

Dwór - część wsi Sól.

Dyle - nazwa, którą posługiwali się garncarze z powiatu biłgorajskiego. Było to urządzenie przeznaczone do suszenia naczyń garncarskich.

Dyle - wieś. Ludność wsi wynosi 153 (1999) osoby. Osada położona w pn-wsch skraju gminy Biłgoraj. W XIX wieku istniał we wsi folwark, w skład którego wchodził browar (wyrabiał na 4520 rubli rocznie), gorzelnia, wiatrak, kopalnia opoki i piec wapienny wypalający 250 korcy wapna tygodniowo. Folwark Dyle był bardzo rozległy: budowli drewnianych było 53, murowanych 17. Zajmował wsie: Kajetanówka, Cecynopol, Igniatówka, Rapy. Razem wynosił około 1375 mórg: grunty orne i ogrody 187 mórg, łąki 15, pastwiska 17, las 1129, nieużytki i pola 27. Ostatnimi właścicielami folwarku byli dziedzic Rzewuski i Wacław Matraś. Zabudowie folwarcznej towarzyszy zieleń. W 1827 r. było tu 16 domostw i 107 mieszkańców. W 1924 r. z inicjatywy Wojciech Mazurka powstała tu Ochotnicz Straż Pożarna. W okresie okupacji hitlerowcy urządzili we wsi obóz przejściowy. W drewnianych barakach mieszkała ludność polska i żydowska, niewolniczo wykorzystywana do pracy w kamieniołomie w Gliniskach do wydobywania torfu, granitu i wapieni. Na miejscu baraków znajduje się dzisiaj park.

Dylowskie - las położony w pobliżu miejscowości Dyle.

Dziadowiec - las położony w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Dziadowski Koniec - część wsi Ruda Solska.

Działki - pole położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Dzwaki - patrz: dwojak.

Edwardów - wieś. Wieś liczy 45 (1999) mieszkańców. Położony jest w lesie, na wschód od Biłgoraja, pomiędzy wsią Wolaniny a Brodziaki. Mieścił się tu rządowy folwark. 15/16 września 1939 roku we wsi stacjonował sztab 23 Dywizji Piechoty płk Władysława Powierzy.

Fabrykantowo - las położony w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Folownia - przyrząd służący do wyginania łubów w okręgi. Zbudowany był z trzech ruchomych wałków, początkowo z twardego drewna (dąb, jesion), później z metalu zamocowanych w sosnowych belkach. Do obracania wałków służyły korby. Łub wkładano między wałki i kręcąc korbami wyginano łub w okręgi.

Fartuch - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Odświętna, dobrze wybielona spódnica kobieca, noszona zarówno przez kobiety zamężne jak i dziewczęta.

Gajówka - część Smólska Dużego.

Galicja - część Bidaczowa Starego.

Gamerka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Czapka męska sporządzona z sukna używanego na sukmany i przystrajana takim samym niebieskim wełnianym sznurkiem. Jej krój był prosty, szyło się ją z jednego prostokątnego płatu sukna, którego jeden z boków dłuższych posiadał 4 trójkątne wystające wycięcia. Końce prostokąta i boki trójkątnych wycięć łączono, tworząc kwadratowy wierzch tej czapki. Ze sznurka, którym ozdabiano czapkę, tworzono pompony przyszywane na rogach czapki, co dało początek nazwom "czapka na cztery powiaty" lub "czapka na cztery światy".

Gasa - las położony w pobliżu miejscowości Dyle.

Gircze - część wsi Rapy Dylańskie.

Glinianki - pole położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Gliniska - kamieniołom. Położony na południe od Hedwiżyna. Występują w nim pokłady torfu, granitu i wapieni.

Głodny Koniec - część wsi Korytków Duży.

Głuche Bagno - bagno położone w pobliżu miejscowości Wola Duża.

Gmina Biłgoraj - gmina jest częścią powiatu biłgorajskiego, który leży w pd-zach części województwa lubelskiego. Powierzchnia wynosi 261.4 km kwadratowych. Liczba ludności waha się w granicach 12 tys., gęstość zaludnienia wynosi 45,9 osób na km kwadratowy. Procent ludności wiejskiej wynosi 100%, miejskiej 0,0% Dane te nie obejmują powierzchni oraz ludności miasta Biłgoraj. Urząd gminy mieści się w Biłgoraju.

Goszczyk - las. Znajduje się na zachód od Starego Bidaczowa.

Góra Płaksiwa - górka położona w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Góra - część wsi Ciosmy.

Góra - las położoneyw pobliżu miejscowości Stary Bidaczów.

Górka - część wsi Sól.

Grochówka - rów położony w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Grochówka - rzeka. Dopływ Białej Łady, płynie w okolicy gajówki Szlak do Soli, gdzie wpada do Białej Łady.

Gromada - wieś. Wieś liczy 851 (1999) mieszkańców. Położona na północ od Biłgoraja. Zaistniała też pod nazwą "Gromady Biłgorajskie". Stara wieś założona przez Gorajskich w połowie XVI wieku. Znajdował się tu folwark. W 1827r. było tu 35 domostw, 200 mieszkańców. Ochotnicza Straż pożarna powstała tu w 1966r. Jej założycielami byli Józef Terembała i Jan Bednarz. Osada praktycznie łączy się już z Biłgorajem. We wsi znajduje się KOŚCIÓŁ FILIALNY p.w. MATKI BOŻEJ NIEUSTAJĄCEJ POMOCY: Pod koniec lat siedemdziesiątych, gdy władza ludowa poczuła się słaba, zaczęto dawać zezwolenia na budowę punktów katechetycznych. W Gromadzie zezwolono na budowę punktu katechetycznego w pobliżu szkoły. Powstał Komitet Społeczny na czele z panem Józefem Trębułą. Dość szybko pobudowano punkt, który nazwano: "Domem Jana Pawła II". W czasie wakacji gromadziła się tu młodzież oazowa z całej Polski. Były tu na wakacjach dzieci z Ukrainy i Białorusi. Punkt Katechetyczny w Gromadzie z czasem stracił rację bytu. Dlatego powstała myśl, aby zaadoptować go na mały kościół. Stosunkowo w krótkim czasie, z pomocą Społecznego Komitetu Budowy, małym nakładem pracy i kosztów powstał mały kościół. W dniu 19 IX 1992 pasterz nowej diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej J.E. prof. dr Jan Śrutwa nadał na prośbę mieszkańców kościołowi filialnemu w Gromadzie tytuł: "Matki Bożej Nieustającej Pomocy" i poświęcił go w Palmową Niedzielę 9 IV 1995 r. 28 VI 1993 r. odbył się tu po raz pierwszy odpust. W 1996 r. przez wiernych ufundowane zostały dwa dzwony: "Józef" wagi 230 kg i "Florian" wagi 130 kg. Obydwa wykonała ludwisarnia Jana Felczyńskiego w Przemyślu. Wójt gminy Biłgoraj Franciszek Piętak wraz z małżonką Marią ufundowali dzwonnicę.

Groszówki - dziewczęta w wieku 12-16 lat zajmujące się wyrobem siatek w domach swych pracodawczyń. Zaczęły one być najmowane do pracy, kiedy powiększył się rynek zbytu i rodziny sitarzy nie nadążały z wyrobek siatek i sit. Wywodziły się z ludności wiejskiej.

Hacznik - element stroju biłgorajskiego. Powrózek w spodniach męskich, używany zamiast pasa.

Haft biłgorajski - Prymitywny haft o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali, przeważnie, czerwono-czarny. Wykonywaniem go zajmuje się jeszcze Julia Małek z Ciosmów - zajmuje się ona również wykonywaniem kwiatów z bibułki, papieru, wiórów.

Hedwiżyn - wieś. Ludność liczy 603 (1999) mieszkańców. Hedwiżyn jest typową dla Równiny Biłgorajskiej wsią łańcuchową, ciągnącą się na długości dwóch kilometrów. Wieś powstała na wybrzuszeniu wapieni mioceńskich, których garb wynosi około 15 m ponad otaczające piaski Równiny Puszczańskiej. W przeszłości istniał tu folwark należący do dóbr Ordynacji Zamojskich. W 1927 r. została założona, przez Michała Wolanina i Szczepana Szupra, Ochotnicza Straż Pożarna. 28 V 1943 r. partyzanci z oddziału AK "Biskupa" dokonali przy figurze św. Jana, między Hedwiżynem a Panasówką, zasadzki na szefa biłgorajskiego gestapo Colba, który raniony zdołał zbiec do Hedwiżyna.. Od 1991 roku wieś jest siedzibą parafii św. Jadwigi Śląskiej. Wytrzebienie tutejszych lasów związane jest z występowaniem lepszych gleb. Płytko w podłożu zalegają wapienie trzeciorzędowe, które do niedawna eksploatowano w dużym kamieniołomie, położonym w lesie na południe od wsi. Kamieniołom wart jest obejrzenia. Rozmaitość występujących skał wskazuje na zmienne warunki środowiska płytkiego morza, w którym skały te powstały. Odmienne ułożenie warstw w górnej i dolnej części odsłoniętej ściany skalnej mówi o dwukrotnym zalewie tego obszaru przez morze trzeciorzędowe. Znajduje się tutaj także Zakład Wapienno-Piaskowy Hedwiżyn, produkujący cegłę wapienno piaskową.

Herb Biłgoraja - na czerwonej tarczy znajdują się 3 srebrne belki (Korczak - herb rodziny Gorajskich, założycieli Biłgoraja), nad którymi jest skierowany w lewo płynący także srebrny łabędź.

Igniatówka - wieś. Zamieszkuje ją około 95 (1999) osób. Jest położona w pn-wsch rogu, terenu administracyjnego, gminy Biłgoraj. W XIX wieku był tu folwark należący do dóbr Dyle. We wsi mieści się murowany pałacyk zbudowany w okresie międzywojennym przez inż. Włodzimierza Michalewskiego, absolwenta Politechniki Lwowskiej. Był on wykonawcą ponad 40 km dróg, utwardzanych kamieniem, jaki eksploatowano w miejscowych kamieniołomach. W 1957 roku pałac przeznaczono na kaplicę Matki Boskiej Królowej Polski, przynależącą obecnie do parafii Hedwiżyn. Znajduje się tutaj kopalnia piasku dla Zakładów Wapienno-Piaskowych w Hedwiżynie.

Iścizna - ustrój pracy sitarzy biłgorajskich. Polegał na tym, że kupiec sprowadzał włosie końskie z Rosji, następnie wymieniał je u sitarzy na gotowe sita, które eksportował do Rosji. Działo się to z wyzyskiem na sitarzu.

Jachosze - wieś. Zasiedla ją 22 mieszkańców. Położona na północ od Starego Bidaczowa. Dawniej była jego częścią.

Jałowce - las położony w pobliżu miejscowości Wola Duża.

Jargieły - część wsi Bukowa

Jastrzębówka - łąka położona w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Jedynka - las położony w pobliżu miejscowości Gromada.

Język okrątkowy (język w krątkę) - jest to język tajny, którym posługiwali się sitarze biłgorajscy w obecności ludzi obcych, by ich nie podsłuchiwano. Skład leksykalny tego języka pochodzi z wielu języków różnych narodów, lub z wyrazów polskich, którym przyporządkowano inne znaczenie np. kiner (chleb), chlust (chłopak), gołda (chłop), giera (dziewczyna), kłopotnica (książka), beroń (piwo), zakiżony (pijany).

Kajetanówka - wieś. Osada liczy 128 (1999) mieszkańców. Wchodziła w skład folwarku w Dylach. W 1956 r. została założona, przez Piotra Surmickiego, Ochotnicza Straż Pożarna.

Kalita - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Torba-dodatek do stroju męskiego. Wykonana z tego samego gatunku skóry co pas biłgorajski, posiadała kształt podkowy odwróconej zaokrągloną stroną ku dołowi. Z wierzchu całą torbę pokrywała klapa, nadająca jej kształt lekko wypukły. Noszona była na pasku przerzuconym prze lewe ramię. Z kalitą wiąże się przysłowie sitarzy biłgorajskich: "Bez kality, to jak bez kobity".

Kamel - włosie gorszego gatunku. Stosowane do wyrobu włosianki, miękkością przypominające włos wielbłąda.

Kępy - łąki położone w pobliżu miejscowości Biłgoraj.

Kiełbasówka - rzeka. Dopływ Ratwicy. Płynie z okolic Tereszpola-Zaorendy, przez Bukownicę do wsi Ratwica, gdzie łączy się z rzeką Ratwicą.

Kirkut - cmentarz żydowski. Położony w Biłgoraju przy zbiegu ulic H. Sawickiej i M. Konopnickiej. Jest to 3 cmentarz żydowski w Biłgoraju. Lokalizacja pierwszego nie jest znana; drugi został założony w 1725 r. przy ul. Morowej, obecnie 3-go Maja (miejsce, na którym stoi obecnie hala sportowa LO im ONZ). Obecny cmentarz użytkowany był od XIX wieku do 1942r., kiedy Żydów z Biłgoraja wywieźli hitlerowcy do obozu zagłady w Bełżcu, a następnie zniszczyli cmentarz. Obecnie cmentarz, po uporządkowaniu w latach 1985-1986 staraniem rodziny Arta Lumerman i społeczeństwa miasta Biłgoraja, ma powierzchnię 0,25 ha. Ma on kształt prostokąta, centralne miejsce zajmuje pomnik poświęcony pamięci Żydów z Biłgoraja i okolic. Pomnik zbudowany jest z piaskowca, w kształcie dwóch stelli połączonych niewielką płytką z gwiazdą Dawida. Całość stylizowana na rozłamaną wzdłuż macewę. Wokół pomnika półkolisty mur z wmurowanymi macewami pochądzącymi z XIX i XX wieku oraz kilka macew z XVIII wieku, pochądzącymi ze starego cmentarza. Cmentarz wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/482 z 1990 roku.

Kiście kitki - wiązki włosia końskiego związaniu po uprzednim wypraniu, farbowaniu i wysuszeniu włosia.

Kliny - las położony w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Kłapeć - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Mankiet sukmany męskiej.

Knieja - wieś. Osada liczy 2 (1999)mieszkańców. Położona jest w lesie na pd od Ciosmów. Dawny przysiółek. Była częścią wsi Ciosmy.

Kociołki - część wsi Brodziaki.

Kociołki - dawna osada leśna i leśniczówka. Położona pomiędzy Różnówką Stawy a Edwardowem.

Kociołki - las położony w pobliżu miejscowości Wolaniny.

Kokoczyna - las położony w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Kolonia Sól - wioska. Osada liczy 567 (1999) mieszkańców. Składa się z Koloni Sól i Koloni Sól - "Pod lasem". Kolonia Sól - "Pod lasem" znajduje się koło Dąbrowicy. Pochodzi z okresu bezpośrednio poprzedzającego II wojnę światową. W Koloni Sól (część wioski koło Soli) znajdował się folwark: obok dworu istniała gorzelnia, browar, stawy rybne, a także park. Można jeszcze obejrzeć pozostałości zieleni parkowej, budynek czworaków i gorzelnię. Centrum folwarku był park podworski zwany Solą. Obecnie są to pozostałości dawnej zieleni dworskiej o pow. 4 ha z przewagą ogrodów użytkowych. Rośnie tu około 230 zabytkowych drzew. Znajdują się tu również stare budynki folwarczne i pozostałości kamiennych mebli ogrodowych. Aktualnie właścicielem jest Jacek Rzączyński, adwokat z Lublina. Produkowano tu także siwaki: w 1937 r. garncarstwo we wsi zapoczątkował Kazimierz Koper ze Starego Bidaczowa. W kilka miesięcy po nim przyjechał z tego samego Bidaczowa drugi garncarz, Franciszek Wolanin. W roku 1945 Koper wyjechał na Ziemie Zachodnie. Wolanin zaprzestał pracę z końcem 1946 r. Obecnie ośrodek jest nieczynny. W wiosce 12 IX 1939 r. znajdował się sztab 21 Dywizji Piechoty Górskiej. Dnia następnego dołączył do sztabu batalion kpt. broni pancernej W.Marciszewskiego i I batalion 4 Pułku Strzelców Pieszych z kompanią rozbitków 74 Pułku Piechoty z 7 Dywizji Piechoty por. Leona Hoffmana. We wsi znajduje się rzadkie drzewo lipa krymska.

Kolonia - pole położone w pobliżu miejscowości Dyle.

Koniec - część wsi Sól.

Konik biłgorajski - Wyhodowany na terenie dawnego powiatu biłgorajskiego, pochodzący od dzikiego tarpana leśnego, którego kilkadziesiąt sztuk znajdujących się w początkach XIX wieku w rezerwacie w Zwierzyńcu zostało rozdane okolicznym chłopom celem ich udomowienia. Ostoja konika biłgorajskiego znajduje się obecniew obrębie Parku Krajobrazowego Lasy Janowskie. Utworzono ją w 1986 r. z inicjatywy dyrekcji parku. Na kilkudziesięciohektarowym, ogrodzonym terenie przebywa obecnie kilkanaście koni. Opiekę naukową nad rezerwatową hodowlą konika sprawuje Zakład Hodowli Koni Akademii Rolniczej w Lublinie. Konie przebywają na wolności przez cały rok. Są dokarmiane wyłącznie w okresie zimy. Klacze źrebią się w warunkach naturalnych. Organizatorzy hodowli są przekonani, że konik biłgorajski, mający wiele wspólnego z dzikim tarpanem, zadomowi się na stałe na tym terenie. Celem powstałej ostoi jest utrzymania ginącego gatunku i wytworzenie populacji dobrze przystosowanej do bytowania w warunkach naturalnych. Ze stada rezerwowego wydzielono kilka koni, odpowiednio przygotowano i przeznaczono do celów rekreacyjnych i użytkowych. Łagodny temperament konika biłgorajskiego, jego niewielki wzrost oraz przyjazny stosunek do ludzi, stworzyły możliwości wykorzystania go do rehabilitacji osób niepełnosprawnych, zwłaszcza dzieci. Hipoterapię rozpoczęto tu wiosną 1992 r. we współpracy Zarządu Parku Krajobrazowego, Zespołu Opieki Zdrowotnej oraz Klubu Rotary. Rehabilitacja konna dzieci niepełnosprawnych prowadzona jest według szkoły amerykańskiej - w bezpośrednim kontakcie z naturą. Zajęcia na świeżym powietrzu, w głębi lasów, mają dodatkowe znaczenie emocjonalne dla małych pacjentów. Dzieci przed skierowaniem na zajęcia są odpowiednio przygotowywane przez specjalistów ortopedów i rehabilitantów ze szpitala w Janowie Lubelskim. Na terenie gminy Biłgoraj hodowlą konika biłgorajskiego zajmował się m.in. właściciel folwarku Kolonia Sól - Józef Kiełczewski. Robił to, wykupując od okolicznych chłopów typowo tarpanowate koniki tzn. "małe, niskie i niezgrabne", próbując przez to odtworzyć rasę tarpana. Nadzór nad hodowlą sprawował profesor T. Ventulani z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Koniki biłgorajskie były atrakcją wystawy rolniczej w Poznaniu w 1929 r.

Końce - łąka położona w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Kopienna Góra - las położony w pobliżu miejscowości Gromada.

Kopienna Góra - las położony w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Kopina - góra. Położona w lesie przy drodze nr 835 w pobliżu wsi Nadrzecze. Wysoka na około 221 m.

Korczów - wieś. Zamieszkuje ją 465 (1999) mieszkańców. Położony na południe od Biłgoraja, przy drodze nr 835. 15 IX 1939 r., w lasach koło wsi, przebywał szwadron konny płk Kazimierza Kosiarskiego (5 Pułk Strzelców Konnych).

Korczytówka - pole położone w pobliżu miejscowości Stary Bidaczów.

Korlin - las. Położony na południe od Pszczelnej.

Korowaj - inaczej zwany kołaczem-tradycyjne pieczywo związane z obrzędem weselnym. Jest to pieczywo (duży bochenek chleba lub specjalny placek) ozdobione spiralami lub ślimacznicami, wykonanymi z wałeczków ciasta, a także innymi elementami dekoracyjnymi (ptaszki, króliki, zajączki), kwiatami lub jagodami. Często dekorowano go też rozetami, kwiatkami, motywem słońca lub księżyca. Obecnie obrzęd weselny rzadko nawiązuje do dawnych tradycji.

Korytków Duży - wieś. Wieś zamieszkuje 624 (1999) mieszkańców. Umiejscowiony jest w północnej części gminy Biłgoraj przy drodze nr 835. Dawniej zwany Wielkim, wchodził w skład Ordynacji Zamoyskiej. Zabytki: chałupa (własność Stanisława Bednarza) - drewniana, konstrukcji zrębowej, bielona, prostokątna, jednotraktowa, z sienią na przestrzał i izbą oraz komorą po bokach. Na sosrębie data 1796 r. Dach wysoki, czterospadowy, kryty słomą i dranicami. Kapliczki: drewniana, zapewne z ok. poł. XIX w. Z trzech stron otwarta, daszek namiotowy wsparty na czterech słupach. Wewnątrz rzeźba św. Jana Nepomucena, barokowo-ludowa; druga z 1848 r. Na wysokim słupie, otwarta z trzech stron, daszek namiotowy. Wewnątrz rzeźba Chrystusa Frasobliwego; trzecia na słupie, otwarta z trzech stron, daszek namiotowy. Wewnątrz rzeźba Chrystusa Frasobliwego. Krzyż przydrożny: drewniany z rzeźbą Chrystusa, zwieńczony żelaznym krzyżem z kogutkiem, ludowy. Szczyty kapliczek wykonane z gliny przez garncarzy biłgorajskich. Z inicjatywy Jana Marca i Stanisława Kaczora powstała w 1926 r. Ochotnicza Straż Pożarna. 15 VII 1942 r., w czasie jazdy do podpalonego przez hitlerowców budynku, został zastrzelony członek OSP, Stanisław Marzec. Niemcy nie dopuścili do ugaszenia pożaru, w wyniku czego spłonął budynek, a wraz z nim ukryci w nim partyzanci. Wieś jest znana z wyrobu pisanek biłgorajskich, których wykonywaniem zajmuje się teraz Władysława Kłodnicka, jak również z zajmowania się przez Katarzynę Zygmunt plastyką obrzędową.

Korzeniaste Bagno - bagno w lesie, położone w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Koszarki - łąki położone w pobliżu miejscowości Dyle.

Kośki - Starannie zaplecione warkocze dziewczęce.

Koziarki - las położony w pobliżu miejscowości Gromada.

Kożuch - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Był odzieniem starszych gospodarzy. Szyty z biało wyprawionych skór, sięgał poniżej kolan. Dostatni krój, bogactwo aplikacji i wyszyć stanowiły świadectwo zamożności właściciela.

Krajki - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Kolorowe paski o szerokości do 5 cm, plecione z kolorowych wełnianych tasiemek. stanowiły element dziewczęcego stroju.

Krasne - las. Położony pomiędzy rzeką Czarną Ładą a wsią Okrągłe.

Krasne - łąki, pole położone w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Kręglizna - łuby uformowane w okręgi, przygotowane do obciągnięcia włosianą siatką.

Krosienka - przyrząd do transportu sit na plecach. Były w kształcie zwężonej ku górze drabinki. Miały one około 1.4 m wysokości, szerokość u dołu wynosiła około 65 cm, u góry około 35 cm. Ramy sporządzone były z drzewa sosnowego. Były one połączone listwami, z których środkowa była zawsze nieco cieńsza. Do ram były przymocowane dwa sznury lub paski przy pomocy których sitarz umocowywał krosienka do ramion. Na krosienka mógł sitarz zabrać 80 sit.

Królówczana Smuga - rzeka, patrz Osa.

Królówka - las położony w pobliżu miejscowości Dyle.

Królówka - rzeka, patrz Osa.

Krótyce- włosie krótkie i twarde, używane do wyrobu szczotek i pędzli.

Kruszyniec - las, pastwisko położone w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Krwy - łąki położone w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Krysy - nazwą tą posługiwali się garncarze z Bidaczowa Nowego. Etap modelowania naczynia garncarskiego, nadawanie mu formy.

Krzapskie pończochy - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Pończochy noszone przez kobiety, robionej z fabrycznej bawełnienej przędzy szydełkiem lub na drutach.

Krzeszów - przysiółek. Część Starego Bidaczowa. Położony na pn-wsch od niego.

Krzuwurka - pole położone w pobliżu miejscowości Dyle.

Książęca Góra - wydma piaskowa w okolicy wsi Bodziaki nad rzeką Ratwicą.

Kuczna - las położony w pobliżu miejscowości Bukowa.

Kugielnica - gliniana forma-wykonywana w Starym Bidaczowie (do około 1930 r.)-do pieczenia podłużnych bułek zwanych kuglami.

Kurzynka - rzeka. Prawy dopływ Tanwi. Płynie w okolicy wsi Ciosmy, dawna nazwa rzeki to Bies. Powstała z połączenia dwóch strumieni (kaptaż rzeczny) płunących od wschodu z pod wsi Ciosmy. Płynie ku zachodowi pod Hutą Krzeszowską i pod Kurzyną wpada do Tanwi. Długa na około 9 km.

Lapidarium - teren przeznaczony na muzeum sztuki cmentarnej. Położone przy ul. Lubelskiej, na miejscu starego, nieczynnego już cmentarza usytuowanego prawdopodobnie na miejscu średniowiecznego grodziska otoczonego wałami. Nieczynny już cmentarz istniał od końca XVIII wieku do 1877 r., kiedy to pochówki przeniesiono na cmentarz usytuowany po drugiej stronie ulicy. Według regionalisty Michała Pękalskiego najstarszy nagrobek pochodził z 1787 r. Zachował się fragment nagrobka z 1807 r. przy bramie wejściowej znajduje się domek grabarza. Na cmentarzu zachowało się jeszcze około 40 nagrobków. Na jednej z poziomych płyt można odczytać nazwisko Magdalena z Malawskich Książkowa, zmarła w 1835 r., przedstawicielka jednego z największych biłgorajskich rodów sitarzy. Znajduje się tu również mogiła rodziny Grabińskich, dawnych właścicieli sitarskiej zagrody mieszczańskiej, w której obecnie znajduje się skansen "Zagroda Sitarska". W 1977 r. cmentarz objęto ochroną prawną i przeznaczono na lapidarium sztuki sepulkralnej (cmentarnej).

Las Łodyszki - las. Znajduje się na wschód od wsi Smólsko Małe.

Las Rządowy - las położony w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Laski - las położony w pobliżu miejscowości Gromada.

Lesiny - łąki w lesie położone w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Łada - łąki położone w pobliżu miejscowości Korczów.

Łada - rzeka. Jest ona połączeniem Białej i Czarnej Łady. Płynie z okolicy wsi Sól, gdzie rzeki się łączą do wsi Łazory, gdzie wpada do Tanwi.

Łąki - pole położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Łęg - pole położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Łobary - łąki, pole położone w pobliżu miejscowości Sól.

Łodyżki - las położony w pobliżu miejscowości Korczów.

Łowisko - las położony w pobliżu miejscowości Korczów.

Łubiarstwo - wyrób łubów z drewna sosnowego. Polega na "darciu" cienkich desek (łubów) z odpowiedniego rodzaju drewna oraz wyginanie ich w okręgi.

Ług - łąki, pole położone w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Ługowa Rzeczka - rzeczka. Płynie ze Smólska Dużego przez Smólsko Małe, a następnie wpada do Czarnej Łady.

Majdan Gromadzki - wieś. Liczy 346 (1999) mieszkańców.

Majdan - część wsi Bukowa.

Malowanka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Odświętna spódnica z drukowanego płótna. Zastąpiła fartuch.

Małe Rapy - las położony w pobliżu miejscowości Rapy Dylańskie.

Matrasiów Las - las położony w pobliżu miejscowości Dyle.

Maziarze - część wsi Wola Duża.

Mazurowa Góra - Góra wydmowa (230 m n.p.m.) położona na zachód od Wolanin.

Mazurówka - łąki położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Miałkie - włosie krótkie, miękkie. Używane do wyrobu lin i powrozów w połączeniu z konopiami lub lnem.

Miasta partnerskie Biłgoraja - miasto współpracuje na zasadach miast partnerskich z czterema miastami: Biliną (Czechy), Crailsheim (Niemcy), Kelme (Litwa), Nowowołyńskiem (Ukraina). Współpraca polega przede wszystkim na wymianie doświadczeń w dziedzinie kultury, szkolnictwa, samorządu terytorialnego poprzez bezpośrednie kontakty mieszkańców. Uwieńczeniem dotychczasowych stosunków z Crailshem i Biliną było zawarcie 1 II 1995 r. umów o przyjaźni partnerskiej i współpracy. Historia współpracy z Nowowołyńskiem jest znacznie dłuższa, pomimo iż umowa o współpracy na zasadach miast partnerskich została podpisana dopiero 24 I 1996 r. Kontakty Biłgoraja i Nowowołyńska mają już kilkunastoletnią tradycję. Wyjątkowo dobrze układa się współpraca w dziedzinie kultury. Obecnie oba miasta zainteresowane są rozszerzeniem współpracy o inne dziedziny życia. Najkrótsza historie ma współpraca z litewskim miastem Kelme, trwa bowiem od 1995 r. Formalną umowę podpisano 13 VI 1998 r. Ostatnio podjęto inicjatywę zmierzającą do nawiązania kontaktów z miastami we Francji i USA oraz Holandii.

Miejski Las - las położony w pobliżu miejscowości Biłgoraj.

Mielnica - rzeka położona w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Mołki - część wsi Bukowa.

Morowa krosta - groźna choroba koni zawleczona z Azji przy okazji sprowadzania z tamtych terenów końskiego włosia potrzebnego do wyrobu sit.

Nadrzecze (Sędłaki) - wieś. Ludność liczy 170 (1999) mieszkańców Jest położone nad Białą Ładą, na wschód od drogi nr 835, w północnej części gminy Biłgoraj. Założone przez dziedzica Antoniego Wisłockiego. Pod koniec XIX wieku liczyła 35 domów, 153 mieszkańców. W 1983 r. Mieczysław Kanty założył Ochotniczą Straż Pożarną. W środku wsi znajduje się kapliczka drewniana domkowa, w której odprawiane są w święta msze. Kapliczka postawiona jest na miejscu starej zabytkowej drewnianej kapliczki słupowej, która znajduje się wewnątrz. Wystrój kaplicy stanowią słynne obrazy Dudy Gracza: 3 w ołtarzowej części oraz droga krzyżowa powieszona na ścianach bocznych. We wsi ma swoją siedzibę "Fundacja Kresy 2000", prowadzona przez słynnego aktora teatralnego i telewizyjnego oraz plastyka Stefana Szmidt’a, jak również jego małżonkę Alicję Jachiewicz-Szmidt. Fundacja wybudowała we wsi "Dom służebny polskiej sztuki obrazu i słowa". Ma ona na celu wskrzeszanie i szerzenie sztuki ludowej okolic Biłgoraja, a także wymarłych już zawodów i obyczajów ludowych ludowych. Za swoją działalność fundacja otrzymała nagrodę Ministerstwa Kultury i Sztuki w konkursie "Małe Ojczyzny".

Nadziejowiec - pole i pastwisko położone w pobliżu miejscowości Bukowa.

Nakrywka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Płat płótna o długości około 2,5 m, szerokości około 70 cm. Ozdobiony haftem, zarzucany na głowę kobiety. Środek dłuższego boku spoczywał nad czołem, oba końce spływały swobodnie przodem prawie do kolan.

Niwa - pole położone w pobliżu miejscowości Sól.

Nizy - łąki położone w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Nowina - pole położone w pobliżu miejscowości Bukowa.

Nowy Bidaczów - wieś. Obecnie liczy 128 (1999) mieszkańców. Położony nad rzeką Ładą, leży wśród lasów i mokradeł, w zachodniej części gminy Biłgoraj, na południe od drogi nr 858. W przeszłości należał do Ordynacji Zamojskiej. Od XIX wieku istniał tu dość duży ośrodek garncarski. Rynkiem zbytu dla garncarzy były m.in.: Biłgoraj, Frampol, Szczebrzeszyn, Zwierzyniec, Tarnogród, Zamość, Turobin, Krzeszów, Zwierzyniec, Józefów, Tyszowce, Komarów. Po 1870 r. ze Starego Bidaczowa garncarstwo przeniósł tutaj młodszy brat Jana Welca. We wsi garncarstwo nie rozwijało się tak dobrze jak w Starym Bidaczowie. Powodem było m.in. sąsiedztwo tej wsi z silnie rozwiniętym garncarstwem oraz postawienie tartaku, co dawało miejscowej ludności dodatkowe zajęcie. W 1939 r. było tu 7 garncarzy, natomiast w 1948 r. już tylko 3 (Józef Dzido, Jan Welc, Franciszek Wilczak) - patrz też Stary Bidaczów.

Obary - rezerwat. Częściowy rezerwat torfowiskowy położony na zachód od Biłgoraja, w pobliżu wsi Dabrowica i Ciosmy. Powierzchnia 82,27 ha, utworzony w 1975 r. dla zachowania torfowiska przejściowego i wysokiego. Zajmuje kotlinę śródleśną będącą prawdopodobnie oczkiem polodowcowym. Teren rezerwatu obejmuje kompleks torfowisk oraz zagospodarowane drzewostany sosnowe, w siedlisku boru wilgotnego i świeżego, a na niewielkiej powierzchni-bagiennego. Całość otacza bór sosnowy z drzewami dwudziestokilkumetrowej wysokości. W południowo-zachodniej części rezerwatu znajduje się 5 małych, zamulonych jeziorek. W okresie wysokiego stanu wód łączą się one w jeden ciąg, odprowadzający nadmiar wód w kierunku południowo-wschodnim, gdzie znajdują się łąki wsi Dąbrowica zwane "Lesinami", z których początek bierze rzeka Kurzynka. Poziom wody w torfowisku, o miąższości 2 m waha się od kilku do kilkunastu centymetrów. Jest to jedno z ostatnichwysuniętych na południe reliktowych zbiorowisk roślinności borealnej i atlantyckiej takich jak: gnidosz królewski, wąkrota zwyczajna, przygiełka brunatna, rosiczka pośrednia, bagnica torfowa, rosiczka okrągłolistna. W jeziorkach spotyka się liczne egzemplarze grzybienia. W rezerwacie występuje głuszec mający w pobliżu tokowiska. Na obrzeżach jeziorek znajduje się obszar łęgowy żurawia. Zaobserwowano, że gnieździły się tu ostatnio dwie pary, budując gniazda wyłącznie z torfowców, w miejscach trudno dostępnych, na płatach roślinności podnoszącej się wraz z poziomem wody. Z innych ptaków żyją tu: kaczka cyraneczka i jarząbek.

Oberek - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Nazwa czepca kobiecego, inaczej zwanego chamełką.

Ogrody - pola i łąki. Położone po wschodniej stronie miasta Biłgoraj.

Okładnica - obręcz z łubu, która przytrzymywała włosianą siatkę do drewnianej części sita. Sito zbudowane było z łubowej obręczy, na którą napinano siatkę, którą przytrzymywała okładnica, zszyta z łubową obręczą sita za pomocą łyka lub drutu.

Okrągłe Bagienko - bagno położone w pobliżu miejscowości Kajetanówka.

Okrągłe - wieś. Liczy 363 (1999) mieszkańców. Położone na południe od Biłgoraja. Nieopodal, na północ od wsi, znajduje się las Krasne, miejsce wypoczynku mieszkańców Biłgoraja i jego okolic. Na południe od wsi znajduje się gminne wysypisko śmieci.

Olszynki - jeziorko. Umiejscowione jest w lesie na północ od Jachoszy.

Olszynki - las położony w pobliżu miejscowości Wola Duża.

Olszynki - las położony w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Ordynackie - las położony w pobliżu miejscowości Korytków Duży.

Ordynacki - las położony w pobliżu miejscowości Bukowa.

Osa - rzeka. Inne nazwy rzeki to Królówka, Królówczana Smuga. Jest dopływem Białej Łady. Płynie z Rap Dylańskich, przez Rapy Bojarskie, Poczekaj, Bojary, gdzie zasila zalew biłgorajski, a następnie wpada do Białej Łady.

Oszeweczki - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Mankiety kobiecej koszuli.

Oszewka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Wykładany kołnierzyk kobiecej koszuli.

Państwowy Las - las położony w pobliżu miejscowości Biłgoraj.

Parcianka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Rodzaj płóciennego płaszcza, który był noszony na co dzień zarówno przez mężczyzn jak i kobiety. Miała krój zbliżony do podłużnego poncho.

Pas biłgorajski - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Szeroki pas ze skóry wołowej, wyprawionej na kolor brązowy. Szerokość pasa zależała od stanu mężczyzny: kawalerowie nosili pasy węższe, zapinane na dwie sprzączki, gospodarze zaś pasy szersze z czterema sprzączkami. Pas noszono odświętnie.

Pastwiska - las położony w pobliżu miejscowości Okrągłe.

Pastwiska - pole położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Pastwiska - ugory, łąki. Położone po zachodniej stronie wsi Dąbrowica.

Pastwisko - część wsi Ciosmy.

Pasy - łąki położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Patoczki - łąki położone w pobliżu miejscowości Okrągłe.

Patoki - las położony w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Patok - las położony w pobliżu miejscowości Okrągłe.

Piaski - część Biłgoraja. Położona po wschodniej stronie miasta. Znajduje się dawny kirkut (cmentarz) żydowski, zwany w XIX wieku "nowym".

Piec garncarski-biłgorajski - Służył do wypalania naczyń. Biłgorajskie piece wyróżniały dwa małe i płytkie rowki (drogi) biegnące od obu bocznych otworów kraty płomiennej (szlosów) wzdłuż bocznych ścian komory. Kanały te zwane w Starym i Nowym Bidaczowie cepuchem, w Woli Dereźniańskiej progiem, w Kolonii Sól wchodem, mają za zadanie prowadzenie płomienia z paleniska do wylotu pieca. Oddzielają one ściany od dna komory, które w ten sposób przekształca się w niski pomost, a zarazem tworzą rodzaj zaczątka komory płomiennej, czuli trzeciej komory pieców trójdzielnych, wobec czego piece z owymi kanałami można uważać za typ przejściowy między piecami dwudzielnymi i trójdzielnymi.

Pieczonki - łąki położone w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Piekło - las położone w pobliżu miejscowości Kajetanówka.

Pisanki biłgorajskie - są one obok zamojskich najciekawsze na Lubelszczyźnie. Zestaw kolorów pisanek jest niewielki. Uzyskuje się je z wywaru cebuli lub młodego żyta. Ponadto stosuje się kolor czerwony i aramantowy, a na tym umieszcza się motyw koloru białego, żółtego lub zielonego. Zdobnictwo pisanek opiera się głównie na motywach złamanego krzyża (trikwatra), gałązek jedliny i paproci. W rysunku uderza staranność i delikatność linii. Często podkreśla się, że spirale występujące na pisankach przypominają ślimacznice brązowe z wykopalisk okresu rzymskiego. Pisanki biłgorajskie, wykonywane najstarszą techniką zwaną batikową, są wyraziste i mają radosne, mocne akcenty kolorystyczne. Najzdolniejsze pisankarki na Ziemi Biłgorajskiej to: Władysława Kłodnicka (Korytków Duży, ur. 1923), Ewa Bołociuch (Tereszpol-Kukiełki, ur. 1927), Helena Banach (Gromada, ur. 1925), Julia Małek (Ciosmy, ur. 1927), Władysława Głodowska (Radzięcin, ur. 1920).

Płoskie - pastwisko, pole położone w pobliżu miejscowości Ruda Solska.

Pocieranie - nazwa używana w Starym i Nowym Bidaczowie, Kolonii Sól. Jest to czynność polegająca na gładzeniu, nie wypalonego, ale już suchego naczynia glinianego, co po wypaleniu nadaje naczyniu srebrzysty poblask.

Poczekaj - niegdyś przysiółek, obecnie znajduje się w granicach administracyjnych miasta. Kiedyś było tu kilka zabudowań. Obecnie jest to niezamieszkana polana w lesie, z resztkami murów.

Pod Dylami - las położony w pobliżu miejscowości Dyle.

Pod Smugą - las położony w pobliżu miejscowości Dyle.

Podemłynie - część Biłgoraja. Znajdował się tu kiedyś młyn wodny (przy ul. Czerwonego Krzyża) na rzece Biała Łada. Był to młyn dwukondygnacyjny z użytkowym poddaszem, konstrukcji słupowo-ramowej, pokryty blachą z dobudowanym pomieszczeniem na turbinę. Uległ on spaleniu wraz z jazami i mostem podczas pożaru w 1987 r. Z całego zespołu budynków pozostała zagroda młyńska składająca się z: drewnianego spichlerza, piętrowego, konstrukcji węgłowej z naczółkowym dachem, kryty gontem; dom młynarza, drewniany z II połowy XIX w. przeniesiony z ulicy Nadstawnej. Cały zespół przeznaczony był na skansen. Planowano obok postawienie olejarni, kuźni i wiatraku typu "Holender". Jeszcze w latach 60-tych rozciągał się tu duży akwen wodny-miejsce letniego wypoczynku mieszkańców Biłgoraja (korzystano ze znajdującej się tu przystani kajakowej).

Podkrasne - łąki, pole położone w pobliżu miejscowości Okrągłe.

Podlasy - las położony w pobliżu miejscowości Kajetanówka.

Podlesie - wieś. 126 (1999) mieszkańców. Położone na południe od Biłgoraja, na wyniosłości terenu. Z pól Podlesia rozciąga się panorama Puszczy Solskiej (części miasta).

Podpole - las położony w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Polana - las położony w pobliżu miejscowości Dyle.

Poluchy - część wsi Ruda Solska.

Porąbka - pole, łąka położone w pobliżu miejscowości Stary Bidaczów.

Porębiska - pole położone w pobliżu miejscowości Kajetanówka.

Poręby - łąki położone po zachodniej stronie Dąbrowicy.

Porzecze - łąki położone w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Posada - las położony w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Potoki - las położony w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Półćwiartki - pola i łąki. Znajdują się w granicach administracyjnych Biłgoraja. Położone po obu stronach ul. Lubelskiej. Ciągnące się od "Wioski Dziecięcej" do Zacisza.

Próchnica - rzeka. Dopływ Czarnej Łady. Płynie ze stawów i mokradeł znajdujących się po wschodniej stronie Biłgoraja. Zasilają ją Stok i Brasczka.

Próg - patrz: piec garncarski.

<Przymiarek - pole położone w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Przymiarki - las, pole położone w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Przysłowia sitarskie - świat przysłów w biłgorajskim jest bogaty. Dotyczy głównie zjawisk przyrody i życia gospodarczego. Do rozpowszechniania tych przysłów przyczyniły się zwłaszcza "groszówki" np.: "Opuszczona jak biłgorajka", "Pracowita jak sitarka", "Na trzech króli noc się kuli".

Psie Górki - pole położone w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Pszczelne - wioska. Liczy 11 (1999) mieszkańców. Niegdyś przysiółek, dawna część wsi Ciosmy.

Puszcza Solska - dawniej wieś, obecnie dzielnica miasta Biłgoraj. Wchodziła w skład dóbr Ordynacji Zamoyskich. W 1603 r. miały miejsce objawienia św. Marii Magdaleny. Na miejscu objawień w 1604 r. hrabia Jan Zamoyski ufundował kaplicę. W 1644 r powstał kościół, klasztor i utworzona została parafia. Obecny kościół pochodzi z XX wieku. Puszcza Solska była gminą. Należała do sądu gminnego okręgu I stacji pocztowców w Biłgoraju. W skład gminy wchodziły: Bojary, Cyncynopol, Dąbrowica, Dąbrowickie Zagrody, Dyle, Edwardów, Gromada, Majdan Gromadzki, Igniatówka, Kajetanówka, Nadrzecze Sędłaki, Rapy Bojarskie, Rapy Dylańskie, Różnówka, Wola. W 1827 r było tu 21 domostw, 170 mieszkańców. 16 IX 1939 walczył tu 75 pułk piechoty płk dyplomowanego Stanisława Habowskiego. KOŚCIÓŁ RZYMSKOKATOLICKI w PUSZCZY SOLSKIEJ: pw. św. Marii Magdaleny Pierwsze wzmianki o działalności religijnej w Puszczy Solskiej pochodzą z 1603 roku. Na miejscu objawień św. Marii Magdaleny wzniesiono tu wtedy kapliczkę, którą ufundował kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. W 1644 roku wybudowano tutaj drewniany kościół, a Tomasz Zamoyski sprowadził na to miejsce Franciszkanów z Zamościa, dla których zbudowano drewniany klasztor. Zabudowania te były kilkakrotnie niszczone. W 1648 roku spalili je Kozacy, a w latach 1655 i 1702 niszczyli je Szwedzi. Ostatnią drewnianą świątynię wzniesiono w 1705 roku, jednak i ta spłonęła od pioruna 22 czerwca 1794 r. Wówczas to przeniesiono kościół do klasztoru. Obecna świątynia jest najprawdopodobniej 6 świątynią na tym miejscu. Została wzniesiona w latach 1921-1928, według projektu Jerzego Siennickiego. Konsekracja świątyni nastąpiła 15 maja 1932r. co upamiętnione jest tablicą w kruchcie świątyni. II wojna światowa nie była dla kościoła łaskawa, została uszkodzona wieża i nawa główna. W latach 1947 i 1997 były przeprowadzone remonty generalne świątyni. Kościół jest murowany, otynkowany, wzniesiony w stylu eklektycznym. Nawiązuje do renesansowo-barokowych form architektury polskiej. Wieża kościoła jest zwieńczona renesansowym hełmem. We wnętrzu wiszą XIX i XX-wieczne obrazy, m.in. św. Marii Magdaleny, Matki Bożej Różańcowej, św. Antoniego, św. Franciszka. Świątynia posiada oświetlenie zewnętrzne, szczególnie ładnie wygląda oświetlona w nocy. KLASZTOR W PUSZCZY SOLSKIEJ: Wybudowany w 1778 r., z fundacji Konstancji z Czartoryskich Zamoyskiej, murowany z cegły, otynkowany, założony na planie litery L. Po częściowym pożarze w 1794 r., odremontowany kosztem ordynata Aleksandra Zamoyskiego, wówczas jedno ze skrzydeł klasztornych przebudowano na kościół, ponieważ władze carskie nie pozwalały na budowę świątyni. Kościół istniał w zabudowaniach klasztoru do 1928 r. Po kasacie klasztoru w 1864 r., budynki zostały zajęte na plebanię. Klasztor jest dwukondygnacyjny, z wyjątkiem części wschodniej dłuższego skrzydła przebudowanego w latach 1794-1796 na kościół. Parter jest półtora traktowy, piętro zaś jednotraktowe, budynek jest częściowo podpiwniczony, od strony północnej znajduje się parterowa przybudówka. Sklepienia są kolebkowe i kolebkowo-krzyżowe. W dawnym kościele istnieje chór muzyczny wsparty na dwóch filarach. Fasada budynku jest trójosiowa z dwukondygnacyjnym szczytem. Na osi umieszczono portal ograniczony dwiema kolumnami po bokach. W górnej kondygnacji szczytu otwory okienne są zamknięte odcinkowo, zaś w dolnej części znajduje się herb Jelita rodu Zamoyskich. Dachy są dwuspadowe, kryte częściowo blachą, a częściowo dachówką. Zabudowania klasztorne są siedzibą sióstr benedyktynek. Klasztor w roku 1998 był odnawiany, zmieniona została więźba (konstrukcja) i pokrycie dachu. W planach jest także renowacja wnętrza budynku. KAPLICA POD WEZWANIEM ŚW. MARII MAGDALENY: położona jest przy ulicy Tarnogrodzkiej naprzeciwko zabudowań klasztornych. Wzniesiona w 1794 r. na miejscu spalonego kościoła. Gruntownie odnawiana w 1856 r. Jest murowana z cegły, otynkowana, założona na rzucie kwadratu. Elewacja frontowa ujęta jest na narożach pilastrami, zwieńczona trójkątnym szczytem, ponad otworem wejściowym umieszczona jest tablica inskrypcyjna. We wnętrzu kaplicy znajduje się głęboka studnia z piaskowca, z cudownym źródłem, oraz barokowy ołtarz z bramkami odnawiany w 1894 r. przez W. Ratyńskiego. W ołtarzu widnieje barokowy obraz św. Marii Magdaleny z 1792 roku, na bramkach są rzeźby dwóch biskupów. Znajdują się tam również dwa czteropolowe obrazy wotywne o charakterze rokokowo-ludowym, z przedstawieniami legendy, oraz cudu św. Marii Magdaleny w Puszczy Solskiej. Sufit ozdobiony jest fasetą. Dach jest dwuspadowy, z wieżyczką na sygnaturkę, kryty blachą miedzianą. DZWONNICA-BRAMA: Położona w odległości 100 metrów od kaplicy w kierunku miasta. Została wzniesiona w II połowie XVIII wieku. Rozbudowana została na początku XIX wieku, odnawiana była w 1959 roku. Murowana jest z cegły, otynkowana, na dolnej osi kondygnacji znajduje się przejście sklepione kolebkowo, po bokach pomieszczenia z takim samym sklepieniem. Górna część dzwonnicy jest zwężona i przepruta dwoma wydłużonymi otworami na dzwony. Budowla zwieńczona jest trójkątnym szczytem z kamienną rokokową rzeźbą Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. Dach dwuspadowy i boczne daszki pulpitowe kryte blachą miedzianą. Kościół, klasztor, kapliczka, dzwonnica, oraz dom parafialny im. Jana Pawła II tworzą największy zespół kościelny w Biłgoraju. CMENTARZ RZYMSKOKATOLICKI w PUSZCY SOLSKIEJ: U zbiegu ulicy Stefana Batorego i Krzeszowskiej. Założony został prawdopodobnie w I połowie XIX w. Najstarszy zachowany nagrobek z czytelną inskrypcją pochodzi z 1860 r. Cmentarz ma kształt nieregularnego sześciokąta o powierzchni ok. 4,5 ha (starsza część 2,33 ha) i jest on podzielony na kwatery różnej wielkości i kształtu. Od bramy biegnie przez środek alejka główna, a po obrzeżach alejki boczne. Groby zwrócone są w stronę kościoła. Najstarszą częścią cmentarza jest część środkowa. Zachowało się tutaj ok. 120 nagrobków sprzed roku 1945. Osobliwością są dwie kłodowe kapliczki nagrobne z końca XIX w. oraz drewniana kapliczka (domkowa) na grobie ludowego rzeźbiarza z Bukowej Jacka Małka, zmarłego w 1894 r. Jest się tu także XIX-wieczna kapliczka cmentarna wykonana zwieńczona glinianym szczytem wykonanym przez garncarzy biłgorajskich. Wśród nagrobków najwięcej jest krzyży na postumentach w kształcie prostopadłościanu. Są również poziome płyty, kolumny, a także nagrobki z rzeźbami. Znajdują się także drewniane krzyże kryte łubowymi daszkami. Na cmentarzu spoczywa 39 żołnierzy WP z Armii Kraków poległych w najbliższej okolicy w dniach 14-16 września 1939r. (w tym 5 oficerów, 17 szeregowych i 17 nieznanych). Wśród mogił można wyróżnić: mogiłę harcerza Kazimierza Jaźwińskiego z Krakowa poległego 27.09.1939r.; mogiłę Sióstr Serafitek, obsługujących przez długie lata biłgorajski szpital; mogiłę Tadeusza Iwanowskiego, harcmistrza, pierwszego komendanta hufca Szarych Szeregów w Biłgoraju, żołnierza AK i współtwórcę naszego Oddziału PTTK w Biłgoraju; mogiłę Józefa Złotkiewicza, historyka i wieloletniego pracownika Oddziału PTTK w Biłgoraju; mogiłę Zofii i Leona Malhomme, dzierżawców folwarku Sól; mogiłę Piotra Kantego, uczestnika obrony Warszawy w 1939 r., członka ZWZ, więźnia Pawiaka, Alei Szucha, Oświęcimia, Mauthausen - Gusen, zmarłego w 1970 r. Na cmentarzu rośnie: 105 akacji, 26 sosen, 23 lipy, 19 brzóz, 15 dębów, 17 świerków, 4 klony, 4 więzy, 2 sosny wejmutki. Cmentarz w roku 1995 został powiększony i ogrodzony kamiennym murem. Na cmentarz prowadzą dwie bramy. Pierwsza neobarokowa w formie ozdobnego portalu z 1906 r. Druga współczesna wykonana w 1995 r.

Puszcza Solska - kompleks leśny - patrz: Solska Puszcza

Racz - sito wyrabiane z łyka lipowego lub dębowego i sosnowego łubu. Z łyka tkana była siatka, którą oprawiano na okręgu z sosnowego łubu.

Radocha - las położony w pobliżu miejscowości Bukowa.

Radocha - las położony w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Radosne - zwyczaj sitarzy biłgorajskich. Odbywał się późną jesienią, kiedy sitarze powracali ze swoich wypraw handlowych, na które wybierali się wiosną w kompaniach po parę osób. Na parą dni przed powrotem do domu wysyłali oni listy, i kiedy wracali witano ich pod figurą św. Jana Nepomucena na ul. Zamojskiej. Zbierała się tu część ludności miasta m.in. proboszcz, burmistrz miasta, ich przyjaciele oraz rodziny sitarzy, którzy częstowali przybyłych wódką i arakiem, a następnie z ucztą przenoszono się do domów sitarzy.

Rapy Bojarskie - wieś. Położona na pn-wsch od Biłgoraja. W XIX wieku Rapy Bojarskie wchodziły w skład wsi Bojary. W 1827 roku wieś liczyła 8 domów i 54 mieszkańców.

Rapy Dylańskie - wieś. Wieś liczy 104 (1999) mieszkańców. W 1827 roku Rapy Dylańskie liczyły 8 domostw i 91 mieszkańców wchodząc w skład dóbr Dyle. We wsi dominuje drewniana zabudowa. 4.X.1943 r w rejonie gajówki Rapy Dylańskie odbyła się koncentracja oddziałów AK mających zaatakować Biłgoraj. Na miejsce zgrupowania przybyły oddziały Jana Turowskiego "Norberta", Edwarda Błaszczaka "Groma", Adama Hasiewicza "Wara" i Kompania Warszawska pod dowództwem kpt. "Żegoty". 5.10.1943 r partyzanci, po wykryciu przez Niemców zgrupowania, zostali zaatakowani. Po dwugodzinnej walce partyzanci bez strat własnych przełamali pierścień okrążenia W trakcie walki zginęło 7 żołnierzy niemieckich.. Pościg za uchodzącymi powstrzymał wezwany na pomoc oddział Stefana Prusa "Adama".

Rapy - dawniej wieś, obecnie dzielnica miasta Biłgoraja. Znajduje się w jego północnej części, dawne składowisko przy stacji kolejki wąskotorowej. Tutaj m.in. 12.IX.1939 r. przebywało dowództwo GO "Boruta". 15 III 1943 r oddział Gwardii Ludowej Andrzeja Flisa "Maksyma" spalił elementy przeznaczone na budowę niemieckich baraków wojskowych. Pomnik ku czci około 2 tys. jeńców angielskich, francuskich, radzieckich i internowanych Włochów zamordowanych przez hitlerowców w latach 1941-1943. W lesie znajduje się pomnik poświęcony sześćdziesięciu trzem partyzantom, którzy zostali schwytani i rozstrzelani 4.VII.1944 r. Jest to metalowy krzyż wystawiony przez Hutę im. Lenina w Nowej Hucie.

Ratajówka - las położony w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Ratwica - rzeka. Jej dawna nazwa to Stażyzna. Rzeka jest dopływem Czarnej Łady. Płynie z mokradeł leśnych znajdujących się pomiędzy wsiami Bukownica i Tereszpol-Zaorenda, przez wieś Ratwicę, Wolaniny, aby koło Brodziaków wpaść do Czarnej Łady.

Ratwica - wieś. Cztery gospodarstwa znajdujące się na polanie, 5 (1999) mieszkańców.

Rączka - część składowa koła garncarskiego. Używano jej do przymocowania koła do stołka lub ławy. Nazwą tą posługiwali się garncarze ze Starego i Nowego Bidaczowa, Dereźni, Kolonii Sól.

Rejtentówka - łąka położona w pobliżu miejscowości Podlesie.

Rogóźnia - łąki położone w pobliżu miejscowości Stary Bidaczów.

Rów - łąki położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Równe Doły - pastwisko położone w pobliżu miejscowości Sól.

Różnówka Kolonia - część Biłgoraja. Znajduje się po pd-zach stronie miasta. Obecnie są to ulice: Polna i Stanisława Nowakowskiego.

Różnówka Stawy - część Biłgoraja. Położona po jego wschodniej stronie.

Różnówka - dawniej wieś obecnie dzielnica miasta Biłgoraja. Położona po zachodniej stronie miasta. W XIX wieku funkcjonowała jako folwark. Znajdował się tu browar (roczna produkcja 2000 rubli). W 1827 r. było 14 domostw, 86 mieszkańców. Znajduje się tu park krajobrazowy o charakterze romantycznym o powierzchni 3,3ha. Urozmaicony drzewostan przeplata się z siecią kanałów wodnych połączonych z rzeką Białą Ładą. W parku mieściła się rezydencja założyciela parku (1820) Stanisława Nowakowskiego, szambelana króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Był to klasycystyczny pałacyk rozebrany po uprzednich zniszczeniach w okresie I wojny światowej. Na podstawie projektu Pracowni Konserwacji Zabytków z 1975 r. odnowiono układ wodny. W 1984 r. park został wpisany w rejestr zabytków. Z dworskiej zabudowy zachował się budynek gospodarczy z ciekawą elewacją północną, zwieńczoną trójkątnym szczytem z okrągłym oknem i brama wjazdowa. Znajdowały się tu pomniki: księcia Józefa Poniatowskiego, Ignacego Krasickiego, płk C.Godebskiego, gen. Henryka Dąbrowskiego, gen. Zajączka oraz pomnik Piasta, które zostały przeniesione do parku miejskiego w Biłgoraju. W parku znajduje się grupa drzew uznana za pomnik przyrody, są to m.in.: lipa drobnolistna (obwód 340 cm, wysokość 20 m); klon pospolity (obwód 335 cm, wysokość 21 m).

Ruda Solska - wieś. Osada liczy 280 (1999) mieszkańców. Położona w pd-zach skraju terenu gminy Biłgoraj. W 1928 r. z inicjatywy Jana i Józefa Pieli powstała Ochotnicza Straż Pożarna. Aktywny ośrodek folkloru ludowego.

Ruda Zagrody - wieś. Wieś liczy 82 (1999) mieszkańców. Znajduje się w pd-zach skraju terenu obejmującego gminę Biłgoraj.

Rudziska - bagno położone pomiędzy Wolą Dużą a Rapami Dylańskimi.

Rudziska - część wsi Rapy Dylańskie.

Rudziska - łąki położone w pobliżu miejscowości Kajetanówka.

Sarni Pysk - pastwisko położone w pobliżu miejscowości Dyle.

Sążnie - łąki położone w pobliżu miejscowości Brodziaki.

Siedem Chałup - przysiółek, część wsi Korytków Duży. Umiejscowiony pomiędzy Korytkowem Dużum a Andrzejówką.

Siepietowiec - łąki położone w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Siestrzan - drewniana belka podtrzymująca strop w drewnianych chałupach wiejskich.

Sigły - łąki położone w pobliżu miejscowości Ruda Zagrody.

Sitarstwo - rzemiosło zajmujące się wyrobem sit z włosia końskiego i drewnianych łubów sosnowych. Przywędrowało do Biłgoraja prawdopodobnie w XVII wieku. Ze względu na bogactwo surowca miasto stało się stolicą polskiego sitarstwa. Lasy otaczające miasto dostarczały doskonałego materiału do wyrobu łubów oraz łyka do ich zszywania i wyplatania siatek. Rozpowszechniona hodowla koni dostarczała włosia do wyrobu siatek. Wyrabianie sit miało duży związek z młynarstwem, a w okolicy było wiele młynów wodnych położonych nad Białą Ładą. Wyrobem sita zajmowała się większość mieszkańców miasta. Kobiety zajmowały się tkaniem płócienek, mężczyźni natomiast ich obciąganiem na drewniane obręcze oraz sprzedażą gotowych wyrobów. Biłgorajskie sita były eksportowane do Szwecji, Niemiec, Węgier, Turcji, Persji, Rosji. Po zdobyciu rynków zbytu sitarze osiedlali się na stałe w dalekich krainach. Głównym ośrodkiem produkcji łubów była wieś Dąbrowica. W miarę rozwoju sitarstwa ilość posiadanego włosia końskiego okazała się za mała. Zaczęto sprowadzać włosie z rynków rosyjskich, po drugiej wojnie światowej nawet z Chin. Surowcem używanym do tkania siatki był też drut. Na przełomie XIX i XX wieku rzemiosłem tym w Biłgoraju zajmowało się około 3800 osób z ogólnej liczby 8847 mieszkańców.

Siwak - naczynie gliniane, które przy odpowiednim wypale (możliwie jak najszczelniejsze zamknięcie pieca garncarskiego pod koniec wypalania i tym samym zredukowanie dostępu tlenu) nabierają ciemnego zabarwienia, od srebrzysto-szarego do czarnego. Naczynia te były produkowane w Starym i Nowym Bidaczowie.

Skiłaki - łąki położone w pobliżu miejscowości Biłgoraj.

Smólsko Duże - wieś. 490 (1999) mieszkańców. Znajduje się w pd-wsch skraju terenu gminy Biłgoraj, przy drodze nr 853. 14 IX 1939 r. stacjonowało tu dowództwo armii "Kraków". Jan Pułapa, Franciszek Luchowski i Jan Micyk założyli razem w 1968 r. Ochotniczą Straż Pożarną.

Smólsko Małe - wieś. Niewielka puszczańska wieś licząca 177 (1999) mieszkańców. We wsi jest niewielki murowany z czerwonej cegły kościółek pod wezwaniem Matki Bożej Anielskiej zbudowany w 1982 roku. 14 IX 1939 stacjonowała tu GO "Boruta". 16 IX 1939 r. stacjonował ty sztab GO gen. Sadowskiego. W 1990 r. wieś liczyła 475 mieszkańców.

Smuga - bagno położone w pobliżu miejscowości Dyle.

Smugi - bagna położone w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Solówki - łąki położone w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Solska Puszcza - kompleks leśny. Umiejscowiony na Równinie Biłgorajskiej, na pn-wsch od Puszczy Sandomierskiej. Powierzchnia 124 tys. ha. Położona na glebach piaszczystych i lessowych. Skład gatunkowy i siedliskowe typy lasu są zróżnicowane. Na glebach piaszczystych panuje sosna z domieszką dębu i jodły, w miejscach podmokłych występuje olsza, gdzieniegdzie dominuje jodła, z udziałem buka, dębu i świerka. Panujące typy siedliskowe lasu to: bór mieszany świeży, las mieszany, bór wilgotny, bór świeży i las świeży wyżynny. W runie leśnym występuje także flora górska i pontyjska, a z rzadkich zwierząt wąż eskulapa i głuszec. W okresie okupacji hitlerowskiej kompleks był terenem walk partyzanckich. 14/15 VI 1944 r. do lasu przedarły się oddziały partyzanckie z lasów janowskich i lipskich. Zostały one ponownie okrążone, część zdołała się przedrzeć. Rezerwat leśny w obrębie Puszczy Solskiej nad Wieprzem, na południe od Zwierzyńca, wszedł w skład Roztoczańskiego Parku Narodowego.

Sól Druga - wieś, patrz Sól Pierwsza. 1068 (1999) mieszkańców.

Sól Pierwsza - wieś. Zwana potocznie Solą. Wieś położona na zachód od Biłgoraja, przy drodze nr 835. Liczy 673 (1999) mieszkańców, razem Solą Drugą 1741. Jedna z najstarszych i największych osad na tym terenie. Lokowana w połowie XVI wieku przez Gorajskich do końca wieku nosiła nazwę Olędrów. Nazwę tą zawdzięczała osadnikom z Fryzji (Holandia). Osadnicy ci głównie zamieszkiwali Żuławy i Wielkopolskę, wprowadzili oni wysoką kulturę rolną i hodowlaną. Po sporze z Adamem Gorajskim w 1599 roku wieś została zaatakowana przez zbrojnych kanclerza Jan Zamojskiego i wyrokiem sądu trybunalskiego przeszła wraz z Dąbrowicą, na własność Ordynacji Zamojskich. W jej ramach Sól stała się ośrodkiem klucza dóbr. Od tego też roku funkcjonuje obecna nazwa wsi, zapożyczona najprawdopodobniej od przepływającego nieopodal strumyka o tej samej nazwie. W 1631 r. pozostawała w dzierżawie u Wojciecha Śrzedzińskiego. W XIX wieku istniała tu ordynacka gorzelnia (w 1896 wyprodukowano 10000 wiader spirytusu ziemniaczanego) oraz browar (w 1896r wyprodukowano 2000 wiader piwa). Z Soli pochodził znany działacz Chłopskiego Stronnictwa Radykalnego, Jan Dziduch - poseł na sejm w okresie międzywojennym. Inny mieszkaniec Soli Marcin Raduj piastował funkcję radcy handlowego w Buenos Aires. Wieś była znanym ośrodkiem garncarskim i włosiankarskim. Garncarstwem zajmował się tu Jan Bień, który pochodził ze Starego Bidaczowa. Zmarł on w czasie II wojny światowej. Od tej pory ośrodek jest nieczynny. W 1924 r. we wsi została założona Ochotnicza Straż Pożarna. Jej założycielami byli: ksiądz Sebastian Redas, Franciszek Brzuch, Czesław Morawski, Piotr Rajman, Józef Kiełczewski, Julian Skibiński. W 1979 r. OSP w uznaniu za usługi otrzymała sztandar. We wrześniu 1939 roku stacjonował we wsi sztab 21 Górskiej Dywizji Piechoty generała Józefa Kustronia i sztab 6 Dywizji Piechoty generała Bernarda Monda (13 IX 1939). W dniach 15-17 sierpnia walczyły tu oddziały 73 pułku piechoty z Grupy Operacyjnej "Jagmin" (z armii "Kraków") gen. Jana Jagmnina-Sadowskiego. Podczas drugiego dnia walk poległ dowódca 3 batalionu 73 Pułku Piechoty mjr Władysław Nowożeniuk. W 1943 roku Niemcy częściowo wysiedlili wieś. W 1943 r. oddział Gwardii Ludowej gen. Andrzeja Flisa "Maksa" dwukrotnie niszczył budynek gminy, obecny ośrodek zdrowia. 16 VI 1944 zgrupowane oddziały polsko(oddziały AK i Bch) - radzieckie pod dowództwem gen. M. Prokopiuka uderzyły Niemców w okolicy wsi, podczas tzw. Bitwy w Lasach Janowskich. Rozbito kolumnę niemieckich samochodów. Znajduje się tu także zbudowany na Białej Ładzie drewniany, zabytkowy młyn wodny. Zachowała się dawna murowana cerkiew (od 1919 r jest kościołem rzymskokatolickim ). Obok kościoła stoi XIX wieczna drewniana kaplica do przechowywania zmarłych i pomnikowy okaz klonu pospolitego. Na przykościelnym placu znajduje się pomnik z białej cegły poświęcony Józefowi Piłsudzkiemu. Był on wzniesiony w 1936 roku, rozebrano go w 1946 roku w ramach czystki ideologicznej. Pomnik został odbudowany w 1990 roku. KOŚCIÓŁ RZYMSKOKATOLICKI w SOLI: pw. św. Michała Archanioła. Istniała tu kiedyś cerkiew greckokatolicka. W 1875 roku po kasacie unii zamieniona została na prawosławną. Obecną świątynię wybudowano dla prawosławnych w 1872 r. Wtedy też najprawdopodobniej został założony cmentarz dla nich położony około 100 m na południe od kościoła. 01 III 1919 roku została w Soli założona parafia rzymskokatolicka i wtedy cerkiew stała się kościołem katolickim. Budynek jest murowany z cegły, otynkowany, jednonawowy, założony na planie krzyża greckiego. W okresie międzywojennym dobudowano zakrystię. Na frontonie kościoła znajduje się wieża wybudowana w 1979 r., wisi tu dzwon z 1947 r. Ołtarz przerobiony jest z carskich wrót. W górnej części ołtarza znajduje się obraz Serca Pana Jezusa z 1820 roku. Wiszą tu obrazy św. Michała Archanioła, Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, św. Franciszka, Przemienienia Pańskiego. MŁYN w SOLI: wybudowany w roku 1896, własność Józefa Złotkiewicza. Jest zbudowany na rzece Białej Ładzie, która tworzy przed młynem zakole w kształcie litery S. Obecnie młyn jest napędzany silnikiem elektrycznym ponieważ turbina wodna został podmulona i zablokowana, a koszty wyremontowania dla właściciela są zbyt wysokie. Obok młyna znajdują się pozostałości po dawnym tartaku wodnym. CMENTARZ RZYMSKOKATOLICKI w SOLI: położony jest w odległości ok. 150 m na zachód od kościoła. Został założony w 1919 r. dla powstałej wówczas parafii rzymskokatolickiej. Jest to wydłużony czworobok o powierzchni 2 ha, podzielony na kwatery rozmieszczone symetryczne po obu stronach alei biegnącej od bramy. Zachowało się kilkanaście nagrobków sprzed 1945 r. Na uwagę zasługują współczesny nagrobek ks. Pawła Zięby z 1981 r. - przedstawia on anioła powołującego zmarłego kapłana na sąd ostateczny. Znajdują się tu groby 127 żołnierzy WP z 6 i 23 DP Armii Kraków poległych w dniach 14-17.09.1939r. pod Banachami i Solą (w tym 11 oficerów i podchorążych, 58 szeregowych i 58 nieznanych). Na obrzeżach cmentarza rosną lipy, topole i klony. Wzdłuż głównej alei podwójne szpalery lipowe. Cmentarz ogrodzony jest od frontu metalowymi przęsłami na kamiennych słupach i podmurówce, część centralna cmentarza ogrodzona jest drewnianym płotem, reszta metalową siatką. CMENTARZ PRAWOSŁAWNY w SOLI: położony jest w odległości 100 m od kościoła (dawnej cerkwi) na południe, na niewielkim wzniesieniu nad rzeką Białą Ładą. Został założony prawdopodobnie w 1872 r. razem z cerkwią. Cmentarz czynny jest do tej pory pomimo że parafia prawosławna została zlikwidowana w 1918 r. Ostatni pochówek miał miejsce w 1992 r. Cmentarz ma kształt czworoboku o powierzchni 0,23 ha. Zachowało się tutaj ok. 10 nagrobków sprzed 1945r. Wszystkie są porozbijane i porozrzucane na ziemi. Znajdują się także metalowe i drewniane krzyże, czytelne nagrobki ziemne. Groby zwrócone są na wschód. Cmentarz porasta: 5 lip i samosiew klonu, akacji, dębu, bzu, kruszyny i maliny. Ogrodzenie wykonane jest z siatki drucianej. Od strony rzeki znajduje się brama.

Spodnik - tarcza dolna, część składowa koła garncarskiego. Nazwą tą posługiwali się garncarze w Starym Bidaczowie, Woli Dereźniańskiej.

Spód - tarcza dolna, część składowa koła garncarskiego. Nazwą tą posługiwali się garncarze z Nowego Bidaczowa.

Stare Przymiarki - las i pole położone w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Stary Bidaczów - wieś. Obecnie wieś liczy 298 (1999) mieszkańców. W XVII i XVIII wieku wieś znana była pod nazwą Biedaczów. Osadzona wśród lasów i mokradeł nad rzeką Ładą. Znajduje się tu najsilniejszy, znany na Ziemi Biłgorajskiej ośrodek garncarski, wyrabiający siwaki (dzieże, beczułki, dzbany, miski)-naczynia te miały wszechstronne zastosowanie w życiu codziennym. Rynkiem zbytu dla garncarzy były m.in.: Biłgoraj, Frampol, Szczebrzeszyn, Zwierzyniec, Tarnogród, Zamość, Turobin, Krzeszów, Zwierzyniec, Józefów, Tyszowce, Komarów. Garncarstwo zapoczątkował tu osadnik z Galicji (z Medyni Głogowskiej), Jan Welc i jego brat, w latach 1867-1870. Od Starego Bidaczowa garncarstwo wzięło początek w Nowym Bidaczowie, Budziarzach, Dereźni, Chmielku, Łazorach, Soli, Kolonii Sól i Woli Dereźniańskiej. Przed I wojną światową w Bidaczowie okresowo wyrabiano także naczynia o kolorowej polewie (do jej preparowania używano tu żywicy-posługiwał się nią prawdopodobnie dziadek Jana Welca ze Starego Bidaczowa) i bardzo bogatej ornamentyce. Po I wojnie światowej w 1939r. pracowało tu 15 garncarzy (Feliks i Michał Wróblowie, Antoni, Franciszek i Józef Lewkowiczowie, Franciszek Rataj, Józef i dwóch Janów Golców, Jan Kowal, Franciszek Chudziński, Franciszek Henk, Jan Lewkowicz, Kazimierz Koper, Franciszek Wolanin). Po II wojnie światowej w 1948r. sporadycznie pracowało tu jeszcze tylko 3 (Franciszek Rataj, Józef Welc, Franciszek Wróbel). W listopadzie 1942 roku hitlerowcy odkryli w zabudowaniach państwa Wróblów 2 Żydów. Zostali oni zamordowani wraz z gospodarzami posesji, a zabudowania spalone. W 1943 r wieś została częściowo wysiedlona.

Starzyzna - łąka, pole położone w pobliżu miejscowości Ciosmy.

Stawiska - część wsi Korytków Duży.

Stawisko - łąki położone w pobliżu miejscowości Biłgoraj.

Stażyzna - rzeka, patrz Ratwica.

Stemplówka - las, stawy położone w pobliżu miejscowości Rapy Dylańskie.

Stemplówka - przysiółek. Dawniej folwark, którego właścicielami byli Niezabitowscy.

Stok - rzeka. Dopływ Próchnicy, płynący w okolicach zakładu winiarskiego "Ambra", przez Wolę Małą, Teodorówkę.

Stokowa Góra - las położony w pobliżu miejscowości Wola Duża.

Strój biłgorajsko-tarnogrodzki - strój ludowy, kobiecy. Składał się: z lnianej koszuli o kroju przyramkowym, z wykładanym kołnierzem, zdobionej haftem; spódnicy lnianej zwanej fartuchem, bogato marszczonej w pasie i na całej długości układanej w zakładki; lnianej haftowanej zapaski; chodaków analogicznych do męskich; czepca zwanego chamełką, składającego się z drewnianej obrączki oraz z rozpostartego na niej siatkowego czepka i zatyczki; nakrywki czyli płatem płótna o długości 2,5 m, ozdobionej haftem; sukmany (w późniejszym czasie żupana); płótnianki i kożucha analogicznego do męskiego; chustki płóciennej na głowę; płachty zarzuconej na ramiona.

Strój biłgorajsko-tarnogrodzki - strój ludowy, męski. Składał się: z koszuli o kroju przyramkowym z kołnierzem wykładanym noszonej "na wypust"; spodni z konopnego płótna, ściąganych w pasie powrózkiem, na które w zimie ubierano drugie spodnie wełniane tzw. chołosznie; z sukmany brązowej ozdobionej niebieskim szamerunkiem o kroju zbliżonym do podłużnego poncho; chodaków podobnych do góralskich kierpców bez ozdób; czapki gamerki-z tego samego materiału co sukmana w kształcie rogatywki, posiadającej po rogach pompony z niebieskiej włóczki, lub kapelusza słomianego. Obok sukmany noszono latem płótnianki, czyli wierzchnie odzienie wykonane z płótna o kroju identycznym jak sukmana. Zimą noszono kożuch ze skór barwionych na biało, wyprawionych.

Sucha Góra - pole i las położone w pobliżu miejscowości Kajetanówka.

Sukmana - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Reprezentacyjne okrycie męskie. Noszono ją cały rok, podczas dużych mrozów ubierana ją na kożuch. Wykonywana była z czarnej wełny, która pod wpływem słońca rudziała. Materiał był tak gruby, że namoknięta postawiona na ziemi sama utrzymywała się w pionowej pozycji. Miała ona krój podobny do parcianki, czyli poncho-przypominała dzisiejsze płaszcze. Była ona ozdobiona szamerunkiem w postaci niebieskiego sznurka, którym obszywano kołnierz, skraje przedniego rozcięcia, mankiety u rękawów. Szamerunki miały zakończenia w postaci chwaścików zwanych kwiatkami.

Suszka - las. Położony na zachód od Rudy Zagrody i na południe od Nowego Bidaczowa.

Szczerk - pole położone w pobliżu miejscowości Bukowa.

Szeroka Łąka - łąka położona w pobliżu miejscowości Korczów.

Szlak - gajówka. Polana w lesie, położona na zachód od Dąbrowicy. W tym miejscu, przed wojną, znajdowała się gajówka, która została zniszczona przez Niemców, oraz sklep, w którym podczas okupacji okoliczna ludność dokonywała zakupów. Podczas wojny stacjonował tu 11 Pułk Piechoty, który w Banachach zaskoczył niemiecką kompanię kolarską z SDP, otoczył ją i zniszczył cały jej sprzęt.

Szlak - pole położone w pobliżu miejscowości Sól.

Szlosy - patrz: piec garncarski.

Sztuka garncarska - dawna miara objętości jaką posługiwano się na Lubelszczyźnie. W Woli Dereźniańskiej, Starym i Nowym Bidaczowie, Kolonii Sól liczyła ona 4 garnce (16 litrów): dwójka oznaczała tam naczynie o objętości dwóch garnców, trójka-naczynie o objętości 1/3, czwórka - 1/4 itd.

Szyjówka - łąka położona w pobliżu miejscowości Gromada.

Świebodziki Las - las położony w pobliżu miejscowości Rapy Dylańskie.

Tartak - część wsi Korytków Duży.

Teodorówka - wieś. Liczy 144 (1999) mieszkańców. Położona wśród lasów, na wschód od Biłgoraja, obok wsi Wola Mała. Znajduje się tu dawna rezydencja leśna generała carskiej armii, w której obecnie mieści się dom pomocy społecznej dla dzieci umysłowo chorych. W okresie międzywojennym mieściła się tutaj szkoła dla dziewcząt.

Terespol - część Woli Dereźniańskiej.

Trzcina - łąki położone w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Trzcinki - bagno położone w pobliżu miejscowości Wolaniny.

Turkowiczki - łąki położone w pobliżu miejscowości Majdan Gromadzki

Ugory - las położony w pobliżu miejscowości Wola Duża.

Warszawa - część Korczowa.

Warszawa - część wsi Sól.

Wasągi - część Bidaczowa Starego.

Wchód - patrz: piec garncarski.

Wielki Ług - pole położone w pobliżu miejscowości Ruda Zagrody.

Wielkie Bagno - las położony w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Wielkie Bagno - las położony w pobliżu miejscowości Sól.

Wielkie Błoto (Białe Błoto) - bagno. Położone pomiędzy wsią Ciosmy Pszczelna, a miejscem zwanym gajówka Szlak.

Wielkie Smugi - bagno położone w pobliżu miejscowości Wolaniny.

Wielkie Staje - pole położone w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Wilgi Ług - bagno położone w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Wioska Dziecięca SOS Kinderdorf - Jest to placówka w której dzieci (sieroty) mieszkają w przybranej rodzinie na czele której stoi matka. Każda rodzina mieszka w osobnym domku. Placówka ta powstała w latach 80-tych jako pierwsza tego typu w Polsce (obecnie są takie trzy). Wioska składa się z 18 budynków. Znajduje się przy ul. Zielonej w Biłgoraju. Utrzymywana jest z funduszów fundacji SOS Kinderdorf International w Wiedniu i fundacji imienia H. Gmeinera w Monachium.

Włosianka - siatka używana do futer i ubrań. Za osnowę służyły nici bawełniane, za wątek kamel (rodzaj włosia końskiego).

Włosionkarstwo - wyrób włosianki. Włosiankę w Biłgoraju i okolicy zaczęto wyrabiać dopiero po I wojnie światowej.

Włościanki - grupa kobiet sitarek wywodząca się z groszówek. Kobiety te posidały umiejętność tkania siatek włosianych, którą posiadły jako groszówki na praktyce u sitarek biłgorajskich. Po osiągnięciu około 16 lat wracały na wieś i tu zakładały własne zakłady produkujące siatki, przyczyniały się tym do rozprzestrzenienia sitarstwa z Biłgoraja do pobliskich wiosek.

Wodarka - łąka położona w pobliżu miejscowości Sól.

Wodzianki - łąki. Położone w lesie po pn-zach stronie wsi Dąbrowica.

Wodzilug - bagno położone w pobliżu miejscowości Andrzejówka.

Wola Dereźniańska - wieś. Dawniej Wola Dzierążniańska. Obecnie liczy 391 (1999) mieszkańców. Położona w okolicy Dereźni. W XIX wieku wieś była dużym ośrodkiem garncarskim. Rynkiem zbytu dla garncarzy były m.in.: Biłgoraj, Frampol, Szczebrzeszyn, Zwierzyniec, Tarnogród, Turobin, Zwierzyniec, Józefów. Garncarstwo zapoczątkował tutaj w 1920 r. Franciszek Kmieć. Sprowadził on do wsi Jana Bienia, który wybudował piec garncarski i zabrał się do pracy. W 1937r. Bień przeniósł się do Soli. W 1939 r. pracowało tu 5 garncarzy (Franciszek Kmieć, Jan i Józef Bieniowie-synowie Jana, Józef Pawelczuk, Józef Rzeźnik). Po wojnie w 1948 r. już tylko 2, a mianowicie Jan i Józef Kmieciowie. Ochotnicza Straż pożarna powstała tu w roku 1966. Jej inicjatorem był Józef Połubski. Koło wsi jest drewniany kościółek pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego, zbudowany w latach 80-tych.

Wola Duża - wieś. Wieś obecnie liczy 107 (1999) mieszkańców. Położona na wschód od Biłgoraja, w miejscu przecięcia się torów kolei Stalowa Wola-Zamość z drogą nr 858. W 1827 r. było 24 domostw, 98 mieszkańców. Znajduje się tutaj ośrodek wypoczynkowy PKP.

Wola Mała - wieś. Liczy 139 (1999) mieszkańców. Na jej terenie (na posesji Wacława Małka-łąka nad strumykiem) znajduje się dąb szypułkowy (obwód 460 cm, wysokość 22 m) sklasyfikowany jako pomnik przyrody.

Wolaniny - wieś. Wieś licząca 16 (1999) mieszkańców.

Wólczańskie Łąki - łąki położone w pobliżu miejscowości Sól.

Wściekłe portki (portki na haczniku)< - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Spodnie męskie, zrobione z najgorszej klasy włókna, posiadającego dużo zanieczyszczeń w postaci paździorów, które powodowały, że utkany materiał dokuczliwie uwierał. Spodnie te właśnie temu zawdzięczają swoją nazwę. Swoją sztywność traciły po kilkakrotnym praniu.

Wygon - część wsi Dąbrowica.

Wykroty - las położony w pobliżu miejscowości Wolaniny.

Wymysłówka - las położony w pobliżu miejscowości Edwardów.

Wypalanka - bagno położone w pobliżu miejscowości Wolaniny.

Wypaleniec - las położony w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Wysiecze - łąki położone w pobliżu miejscowości Sól.

Wyspa - część Woli Dereźniańskiej.

Za Młynem - pole położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Za Młynem - pole położone w pobliżu miejscowości Sól.

Za Rzeką - łąki położone w pobliżu miejscowości Bukowa.

Za Rzeką - łąki położone w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Za Szabatem - pastwisko położone w pobliżu miejscowości Ruda Solska.

Zacisze - dawny przysiółek, obecnie część Biłgoraja. Położona w pn-zach części miasta, w rogu jego granic administracyjnych.

Zagadki sitarskie - zagadki dotyczą przeważnie rzeczy i spraw najbliższych, z którymi człowiek styka się bezpośrednio. Jak w przysłowiach tak i w zagadkach przewija się zawsze troska o życie i przetrwanie np.: "Na środku pola stoi topola do każdej wsi gałązka wisi" (słońce), "Kiedy kura ma święto? (Kiedy siedzi na jajkach), "Kupił chłop konia bez ogona, przyszedł do dom przyprawił mu ogon" (Igła), "W lesie ścięte, w domu zgięte, a po babskich rękach chodzi" (Sito).

Zagościniec - część Smólska Dużego.

Zagręzie - las położony w pobliżu miejscowości Bukowa.

Zagroda Sitarska - została utworzona w 1976r. Zagroda drewniana składa się z domu mieszkalnego zbudowanego w 1810r. przez Andrzeja Grabińskiego, budynków gospodarczych: zadaszenia, szopy, stajni i spichlerza, stodoły. Dach domu mieszkalnego jest czterospadowy, kryty gontem z gankiem wspartym na czterech kolumnach. W ogrodzeniu zagrody znajdują się 3 bramy i furtka kryta daszkiem. Z zachodniej strony znajduje się płot dranicowy z łupanego drewna. Dom sitarza pełnił funkcję mieszkalną i był pracownią. Okna pracowni są widne i dzielą się na 12 szybek. Światło było bardzo potrzebne dla pracujących wewnątrz sitarek tkających sita. Drewniany sufit podtrzymuje belka zwana siestrzanem. W pracowni sitarskiej znajdują się wyroby siatek z włosia końskiego, drucianych oraz włosianki. W drewutni zaprezentowano wyrób siatek z łyka zwanych "raczami". W owczarni przedstawiony jest wyrób łubów służących do oprawy sit, w oborze wyrób gontów, a także bednarstwo-rzemiosło zajmujące się wyrobem beczek, kołodziejstwo produkujące drewnine koła do wozów. W przejeździe budynku inwentarskiego umieszczona dawny sprzęt rolniczy, w stajni pracownię garncarską, zaś w pomieszczeniu dla cieląt olejarnię. W wozowni można obejrzeć wozy i sanie. W spichlerzu są różne naczynia dłubane do przechowywania ziarna oraz sprzęt służący do mielenia ziarna.

Zagrody Dąbrowickie - wieś. Liczy 50 (1999) osadników. Znajduje się na północ od Dąbrowicy. Niegdyś przysiółek, była część wsi Dąbrowica.

Zagrody - pole położone w pobliżu miejscowości Dereźnia.

Zagrody - pole położone w pobliżu miejscowości Sól.

Zagumnie - las położony w pobliżu miejscowości Dąbrowica.

Zagumnie - wieś. 71 (1999) mieszkańców. Położona po zachodniej stronie Biłgoraja. W lutym 1943 r. w zasadzkę, urządzoną przez hitlerowców w związku z nasilonymi w okolicy działaniami partyzantki, wpadła część oddziału GL Andrzeja Flisa "Maksyma". Zginęło 2 partyzantów, a 2 zostało rannych. Tutaj znalazł pierwszą pomoc i schronienie Zygmunt Hanas "Wilczur", dowódca plutonu z oddziału "Woyny", któremu jako jedynemu udało się szczęśliwie zbiec z grupy więźniów biłgorajskiego gestapo, wiezionych na rozstrzelanie w lesie Rapy Dylańskie. Podczas okupacji w rejonie Zagumnia partyzanci, z oddziału AK "Corda", dokonali kilku akcji na niemieckich żandarmów, którzy odwiedzali właściciela miejscowego tartaku, Jabłońskiego.

Zambrów - część wsi Rapy Dylańskie.

Zamesz - las położony w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Zamesz - las położony w pobliżu miejscowości Wola Dereźniańska.

Zapaska - elemnt stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Prostokąt o wymiarach 80x150 cm zakładany na spódnicę, w celu ochrony jej przed zabrudzeniem.

Zaszków - łąka położona w pobliżu miejscowości Smólsko Duże.

Zatyczka - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Pasek płótna o wymiarach 25x70 cm posiadający na jednym ze swych dłuższych boków pasek haftu biłgorajskiego. Zatyczka służyła do owijania czepca kobiecego.

Zdroje - bagno. Położone po południowej stronie bagna Obary.

Zgubione Górki - las położony w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Zielone biłgorajskie - taką nazwę nosiło piwo, z którego słynął Biłgoraj w XVII wieku. Niestety receptura tego trunku nie zachowała się. Wyżej wspomniany napój był słynny w całej Polsce. Gustowała się w nim Marysieńka Sobieska - królowa Polski, jak też jej mąż Jan "Sobiepan" Zamoyski - król Polski, III ordynat Ordynacji Zamojskiej. Wykupywał on całą jego produkcję tak, że niewielu mieszkańców Biłgoraja mogło go wówczas skosztować. Dostawą "zielonego biłgorajskiego" zajmował się ówczesny wójt biłgorajski Paweł Kucharzewski. W 1662 r. sprzedał on piwa za sumę 1426 złotych. O jego cenie informuje nas ordynacja "Dobrego porządku podczas jarmarku" dla miasta Biłgoraja z 1661r. Punkt 7 tej ordynacji brzmi: "Biłgorajskie piwa, aby jeden przed drugim nie porywał na rynku, ani podkupywał pod winą 10 grzywien, a garniec piwa biłgorajskiego sprawiedliwej miary przedawać powinni ci, którzy prawo na to mają , po groszy półczwarta, pod karą ustaloną. Jakub Teodor Trembecki jest autorem pewnego dwuwiersza dotyczącego tego piwa:

"Zielone biłgorajskie jak lipiec się pije,
a w głowie jak wino wianeczkiem się wije."

Zimna Woda - las położony w pobliżu miejscowości Nadrzecze.

Zofiampol - przysiółek wsi Dereźnia. Należy do parafii Puszcza Solska. Istniał tu folwark.

Zwierzchniaka - tarcza górna, część składowa koła garncarskiego. Nazwą tą posługiwali się garncarze ze Starego Bidaczowa i Woli Dereźniańskiej.

Żałosne - zwyczaj sitarzy biłgorajskich. Odbywał się po karnawale, kiedy sitarze wyruszali w świat z sitami w celach handlowych, w kompaniach po kilku. Miał miejsce na dzień przed wyprawą w domach sitarzy, rodzina urządzała ucztę, zapraszała znajomych przyjaciół, burmistrza, proboszcza: częstowała wódką, arakiem. Następnie odprowadzano sitarzy pod figurę św. Jana Nepomucena na ul. Zamojskiej. Stąd sitarze udawali się do Rejowca, a dalej koleją w świat.

Żelebsko - wieś. Osada liczy 11 (1999) mieszkańców. Położona jest w pn-wsch skraju terenu obejmującego gminę Biłgoraj. Znajdują się tu kopalnia piasku oraz kamieniołom. Produkuje on, oprócz kamienia, wapno magnezowe. W Żelebsku istnieje również hodowla danieli i muflonów.

Żupan - element stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Pod koniec XIX wieku zastąpił, w stroju kobiecym, sukmanę. Był rodzajem płaszcza, który sięgał dołem poniżej łydek. Szyty był przez małomiasteczkowych krawców, z sukna fabrycznego, w szafirowym kolorze.


BIBLIOGRAFIA

1. Bondyra Wiesław, "Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego", Lublin-Zamość 1993r.

2. Brykowski Ryszard, "Katalog zabytków sztuki w Polsce tom VIII, województwo lubelskie, zeszyt 3 powiat biłgorajski", Warszawa 1960r.

3. Fijałkowski Dominik, "Pomniki Przyrody, rezerwaty, parki i krajobrazy województwa Lubelskiego", ZO PTTK Lublin 1975r.

4. Głowacki Ludwik, "Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939".

5. Górak Jan, "Kościoły drewniane Zamojszczyzny", Zamość 1986r.

6. Kaznowska Jarecka Barbara, "Strój biłgorajsko-tarnogrodzki", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Wrocław 1958r.

7. Kurzyna Marian, "Przewodnik krajoznawczy po Biłgoraju z propozycjami ścieżek dydaktycznych", Biłgoraj 1997r.

8. Kurzyna Marian, "Walory krajoznawcze Biłgoraja i okolicy", Łódź 1991r.

9. Markiewicz Jerzy, Szczygieł Ryszard, Śladkowski Wiesław, "Dzieje Biłgoraja", Lublin 1985r.

10. Olaczek Romuald, "Rośliny chronione w Polsce", Liga Ochrony Przyrody-Warszawa 1992r.

11. Piętak Franciszek-Wójt Gminy w Biłgoraju, "Liczba mieszkańców gminy Biłgoraj na dzień 26.II.1999r."

12. Piętak Franciszek-Wójt Gminy w Biłgoraju, "Wykaz miejscowości w gminie Biłgoraj", Biłgoraj 14.II.1996r.

13. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Ginące Zawody" Informator o realizacji programu Ministerstwa Kultury i Sztuki, "Piękno użyteczne, czy piękno ginące ?", Łódź 1997r.

14. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Prace i materiały etnograficzne tom XVIII", Wrocław 1961r.

15. Powiat biłgorajski-mapa topograficzno-administracyjna 1:4.000.000

16. Reszel Roman, "Środowisko przyrodnicze województwa zamojskiego", Zamość 1992r.

17. Skiba Mieczysław, "Straże pożarne na Zamojszczyźnie", Zamość 1996r.

18. "Słownik Królestwa Polskiego", Warszawa 1870r.

19. Sokal Roman, "Sztuka ludowa okolic Biłgoraja", Lublin 1982r.

20. Strony internetowe.

21. Wilgatowie K.T., Gawarecki H., "Województwo Lubelskie", Warszawa 1957r.

22. Województwo zamojskie-mapa topograficzno-administracyjna 1:100.000

23. Wójcikowski Włodzimierz, Paczyński Ludwik, "Puszcza Solska, Lasy Janowskie i Lipskie", Warszawa 1982r.

24. Wójcikowski Włodzimierz, Paczyński Ludwik, "Roztocze-przewodnik", Warszawa 1977r.

25. Wydawnictwo Naukowe PWN, "Słownik geograficzno-krajoznawczy", Warszawa 1994 r.