Pośród borów i moczarów
stanął niegdyś piękny gród
w wodach była ryb obfitość
w borach zwierza wbród

sławny Dymitr z łaski króla
panem tutaj wielkim był
gdy graf Wilhelm z Jadźką hulał
on go kopnął w tył

Dzięki niemu kniaź Jagiełło
polski ongiś objął tron
państwo nasze zasłynęło
niosąc Niemcom zgon

pod Grunwaldem Jaś z Goraja
ze swym wojskiem mocno bił
chciał Krzyżaków wygnać z kraju
żeby spokój był

Różne losy grodem starym
targać miały setki lat
raz w obłokach pływał chwały
raz go smagał bat

lecz okrutna okupacja
wyniszczyła dziarski ród
po obozach gniła nacja

spłonął piękny gród
W miejscu kaźni pomnik biały
upamiętnia trwogi czas
sławi tych co w polu chwały
legli chroniąc nas

zaś na szczycie przytwierdzony
Polski Orzeł - symbol ptak
patrzy w cztery świata strony
by dać w porę znak.

O historii Goraja pokrótce mówi tekst piosenki autorstwa miejscowej poetki, którą podczas swoich koncertów prezentuje Gorajska Kapela Podwórkowa.

Gmina Goraj to uroczy chociaż niewielki (6763 ha) zakątek kraju. Około 68 % tej powierzchni zajmują grunty orne, bo gleby urodzajne lessowe i lessowo piaszczyste przeważnie w klasach od II do IIIb są powodem, że znaczna część mieszkańców zajmuje się uprawą roli. Największy areał wśród upraw zajmują zboża. Prawie każde gospodarstwo posiada plantacje truskawek, malin, czarnej porzeczki i aronii. Produkuje się tu również rośliny przemysłowe.

W dwunastu sołectwach mieszka około pięciu tysięcy ludzi. Wszystkie miejscowości gminy poza Gorajem usytuowane są wzdłuż tras komunikacyjnych i mają do nich pełny dostęp. Główną trasą przecinającą teren gminy w jej zachodniej części jest droga wojewódzka relacji Biłgoraj - Lublin. Z nią łączy się sieć dróg bocznych o znaczeniu wojewódzkim, powiatowym i lokalnym.

Goraj - siedziba gminy - to jedno z najstarszych miasteczek Lubelszczyzny. Założone zostało w 1377 roku przez Ludwika Węgierskiego. Dzieje Goraja zapisane w starych kronikach sięgają czasów o wiele wcześniejszych (jeszcze przed panowaniem Mieszka I), kiedy pierwotnie był nazwany Ładą od imienia słowiańskiej bogini piękności i urodzaju. Ślad tego miana pozostał do dziś w nazwie sąsiadującej z Gorajem wsi Ład w obecnym powiecie Janowskim, gdzie według legendy na wzgórzu oblanym dookoła wodami stał murowany nazwany zamek potem Gorayem. Najstarsze dzieje miej scowości wiążą się z postacią Dymitra - bojara ruskiego, który był osobą bardzo wpływową na dworze królewskim.

Dzisiejszy Goraj to spokojna gościnna osada z wieloma ciekawymi miejscami, które warto zobaczyć. Usytuowana w kotlinie, w otoczeniu malowniczych wzgórz, nęci swym urokiem wszystkich łaknących ciszy i bezpośredniego obcowania z naturą. To wymarzone miejsce dla artystów, którzy z piękna przyrody mogą nieprzerwanie czerpać twórcze natchnienie o każdej porze roku. Amatorzy wędkarstwa i wypoczynku nad wodą mają do dyspozycji poza rzeką Ładą dwa zbiorniki wodne o powierzchni ok.8 ha, w których pływają taaaakie karpie, amury, sumy i szczupaki. W zaroślach i przybrzeżnych szuwarach gniazduje wiele gatunków ptactwa wodnego a w spokojnym zwierciadle wody przyglądają się dumne łabędzie.

Źródliska rzeki Białej Łady słynącej z czystości wód, w których można łowić pstrągi, oraz jej dopływy zostały zaliczone do pomników przyrody.

Ciekawostki przyrodnicze ucieszą oczy miłośników natury w pozostałościach parku dworskiego, tzw. Resztówce. Rosną tam do dziś wiekowe lipy, dęby, kasztanowce.

Tuż obok wspomnianej szosy głównej, w kierunku wschodnim wznoszą się przepiękne wzgórza Roztocza porośnięte lasem mieszanym. Latem kuszą zapachem grzybów, jagód i jeżyn, a jesienią ubierają się w przepyszne barwne szaty. Położenie gminy w strefie chronionej sprzyja zachowaniu czystości powietrza i wód. Nie ma tu uciążliwego dla środowiska przemysłu, a bogactwo natury zachęca do wypoczynku.

Brak jest niestety bazy noclegowej i sieci punktów gastronomicznych, lecz najprawdopodobniej ten problem w najbliższej przyszłości zostanie rozwiązany dzięki rozwojowi agroturystyki.

Goraj zaprasza również do zwiedzania zabytków architektury między innymi późnobarokowego kościoła z przyległą dzwonnicą, a jest też możliwość przyjrzenia się licznym starym budowlom, które być może w innych miejscach spotykane są już tylko w skansenach. Spotkać tez można wiele przydrożnych starych kapliczek, czy też orginalnych kamiennych pomników na cmentarzu grzebalnym. Tradycje narodowe i lokalne są czczone i przekazywane z pokolenia na pokolenie, w czym duży udział mieli i mąją pracownicy Gminnego Ośrodka Kultury współpracując ze szkołami i twórcami ludowymi. Funkcjonują w nim dwa zespoły teatralne, kabaret młodzieżowy, zespół wokalny Klubu Seniora, kapela podwórkowa i kółko plastyczne. Gminna Biblioteka Publiczna posiada bogaty i wartościowy księgozbiór.

Wszystkie miejscowości w gminie posiadają od dawna linie wodociągowe, funkcjonują dwie oczyszczalnie ścieków, część osady posiada już kanalizację. Zasoby wód gruntowych są bardzo obfite i naprawdę dobrej jakości. Skupiska jej źródeł znajdują się w okolicach Goraja, Zastawia, Wólki Abramowskiej. Jeszcze liczniej występowały one przed pogłębieniem koryta rzeki i wykonaniem rowów odwadniających.

W grudniu 1998 roku została zakończona telefonizacja gminy dzięki czemu większość gospodarstw posiada własny telefon. Wzrasta sukcesywnie liczba podmiotów prowadzących działalność gospodarczą na własny rachunek. Są to głównie piekarnie, masarnie, młyny, zakłady usługowe, punkty gastronomiczne i placówki handlowe.

Jedyną szansą rozwoju gminy jest opracowanie realnego planu takich inwestycji, które na naszą gorajską ziemię ściągną gości pragnących oddychać naprawdę świeżym powietrzem, pić czystą wodę i napawać się pięknem otaczającej ich przyrody.

Henryka Widz